فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

بازشناسی تحلیلی آموزه‌های تربیتی اهل‌بیت(ع) در مدیریت خودسرزنش‌گری منفی با تأکید بر تقویت تفکر انتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده شهید محلاتی(ره)، قم، ایران
چکیده
با توجه به اهمیت روزافزون مدیریت هیجانات و کنترل سازگارانه واکنش‌های منفی نسبت به خطاها در جوامع معاصر، ضرورت مطالعه‌ی سازوکارهای دینی در پیشگیری از خودسرزنش‌گری ناسازگارانه و تقویت تفکر انتقادی بیش از پیش احساس می‌شود. این پژوهش با هدف بررسی آموزه‌های تربیتی اهل‌بیت(ع) و تبیین نقش آن‌ها در مدیریت خودسرزنش‌گری ناسازگارانه و تقویت تفکر انتقادی انجام شده است. داده‌ها از متون قرآنی و روایات معصومان(ع) گردآوری و با روش توصیفی–تحلیلی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند، تا چارچوبی روشن برای درک کاربرد عملی این آموزه‌ها ارائه شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که مؤلفه‌هایی همچون خودآگاهی فعال، بازفهمی منطقی و معنوی خطاها، تفسیر مثبت رخدادهای ناخوشایند، خودپذیری مسئولانه، بازسازی تدریجی رفتار ، و بازسازی شناختی مبتنی بر امید و رشد، نقش مؤثری در کاهش خودسرزنش‌گری ناسازگارانه و تقویت تفکر انتقادی دارند. بر اساس نتایج، آموزه‌های اهل‌بیت(ع) با تأکید بر تحلیل واقع‌بینانه خطا و تمایز میان «کنش خطا» و «هویت فرد»، بستر تربیت عقلانی، اصلاح‌گرانه و تصمیم‌گیری آگاهانه را فراهم می‌سازند. در مجموع، یافته‌ها بیانگر آن است که تربیت مبتنی بر سیره اهل‌بیت(ع)، افزون بر هدایت اخلاقی و معنوی، چارچوبی نظام‌مند و کارآمد برای مدیریت مؤثر خودسرزنش‌گری و رشد تفکر انتقادی ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهجالبلاغه. (1385). ترجمه سیدجعفر شهیدی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
آذربایجانی، نفیسه؛ شکرانی، رضا؛ آذربایجانی، مسعود. (۱399). «تبیین و بررسی مؤلفه تمایلات در تفکر انتقادی از منظر فرهنگ قرآنی و روانشناسی». قرآن، فرهنگ و تمدن. سال اول. شماره دوم. صص: ۶۷۱۰۲.
ابنبابویه، محمدبنعلی. (1363 ق). من لا یحضره الفقیه. قم: جامعه مدرسین.
ــــــــــــــــــــــــ . (۱۴۰۴ق). عیون أخبار الرضا. تحقیق: حسین اعلمی. قم: نشر العالمی.
ابنشعبه حرّانی، محمد بن علی. (1371). تحف العقول. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب. تحقیق و تصحیح: محمد مصطفى عاصم. بیروت: دار صادر.
  اربلی، علیبنعیسی. (۱۳۸۱). کشف الغمّة فی معرفة الأئمة. قم: انتشارات بنیهاشم.
امینی، علی. (۱۴۰۳). «مدل مفهومی خودسرزنشگری با تکیه بر منابع اسلامی». پایاننامه کارشناسی ارشد . مؤسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت.
اُمّی، زهرا. (۱401). «اهمیت و ضرورت تفکر انتقادی از منظر آیات قرآن». قرآنپژوهی. سال اول. شماره4. صص: ۱۲۵۱۵۲.
بهرامزاده، احمد؛ شجاعی، محمدصادق. (۱403). «مدل مفهومی تفکر انتقادی بر اساس منابع اسلامی». قرآن و علم. سال هجدهم. شماره 35. صص: ۳۳۶۰.
تمیمی آمدی، عبدالواحد. (1410ق). غررالحکم و دررالکلم. ترجمه سید هاشم رسولی محلاتی. محقق و مصحح: سید مهدی رجائی. قم: دار الکتاب الإسلامی.
ترمذی، محمد بن عیسی. (1419ق). سنن الترمذی. شرح : شاکر، احمد محمد. مصر: دارالحدیث.
حرّ عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آلالبیت b.
خوانساری، محمدحسین. (۱۳۶۶). شرح غررالحکم و درر الکلم. قم: انتشارات اسلامی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. تحقیق: صفوان عدنان داوودی. دمشق: دار القلم.
زیدان، جرجی. (1999م). تاریخ تمدن اسلام. قاهره: دارالهلال.
صدرالدین شیرازی، محمدبنابراهیم. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
صحرایی پاریزی، فاطمه؛ برهمن، مریم. (1399). «ارائه مؤلفههای تفکر انتقادی با توجه به تربیت آیهای مستخرج از سوره بقره». پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی. سال  ۲۸. دوره جدید. شماره۴۷. صص: ۶۳۸۵.
طبرسی، فضلبنحسن. (۱۳۷۰). مکارم الأخلاق. قم: انتشارات شریف الرضی.
عمید، حسن. (1377). فرهنگ عمید. تهران: انتشارات امیر کبیر.
فیروزآبادی، مجدالدین محمدبنیعقوب. (۱۴۱۵ق). القاموس المحیط. بیروت: دارالفکر.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1368). الکافی. ترجمه و تحقیق: مهدی رجائی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
متقی الهندی، علی بن عبدالملک. (۱۳۷۷). کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال. مصحح: محمود عمر الدمیاطی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
مجلسی، محمد باقر. (1403ق). بحارالانوار. تحقیق: محمدباقر النجفی. قم: مؤسسة الوفاء للطباعة والنشر.
محمودی، ایوب؛ نوروزی، رضا علی؛ نجفی، محمد. (۱390). «ویژگیها و ثمرات تفکر انتقادی از دیدگاه امام علیg». پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی. سال 19 دوره جدید. شماره۱۳. صص:۹۳۱۱1.
مفید، محمدبنمحمد. (1372). الحکایات. قم: انتشارات مؤسسه آلالبیت.
ـــــــــــــــــــــ . (۱۴۱۳ق). الاختصاص. قم: انتشارات مؤسسه آلالبیت.
مقتدایی، لیلا؛ امیری، مجید؛ نظری، حسین و ستاره موسوی. (۱395). «جایگاه و اهمیت تفکر انتقادی از دیدگاه قرآن و امام علیg». اسلام و علوم اجتماعی. سال هشتم. شماره15. صص: 133–167.
مکارم شیرازی، ناصر. (1392). مفاتیح نوین. قم: مدرسه علی بن ابی طالب.
نیشابوری،  ابواسحاق. (1392).  قصص الانبیاء. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
وجدانی، فاطمه؛ گلمحمدپور لری، علیرضا. (۱۴۰2). «تأملی در امکان و الزامات کاربرد ملامت به مثابه یک شیوه اصلاح اخلاقی». مطالعات اخلاق کاربردی. سال۱۳. شماره 73. صص: ۴۱۶۳.
Davis, C. G., Lehman, D. R., Silver, R. C., Wortman, C. B., & Ellard, J. H. (1996). Self-blame following a traumatic event: The role of perceived avoidability. Personality and Social Psychology Bulletin, 22(6).
Facione, P. A. (2012). Critical thinking: What it is and why it counts (Update 2012). Insight Assessment.
Phan, H. P. (2010). Critical thinking as a self-regulatory process component in teaching and learning. Psicothema, 22(3).
Halpern, D. F. (2014). Thought and knowledge: An introduction to critical thinking (5th ed.). Psychology Press.
James, K., Verplanken, B., & Rimes, K. A. (2015). Self-criticism as a mediator in the relationship between unhealthy perfectionism and distress. Personality and Individual Differences, 75.
Janoff-Bulman, R. (1979). Characterological versus behavioral self-blame: Inquiries into depression and rape. Journal of Personality and Social Psychology, 37(10).
Jones, T. (2015). Playing detective to enhance critical thinking. Teaching and Learning in Nursing, 10(2).
Kanan, J., & Lewitt, J. (2013). Self-blame and perfectionism: The psychology of critical self-assessment. Clinical Psychology Review, 33(5).
Kember, D. (2000). Development of a questionnaire to measure the level of reflective thinking. Assessment & Evaluation in Higher Education, 25(4).
Mezirow, J. (1991). Transformative dimensions of adult learning. Jossey-Bass.
Nolen-Hoeksema, S., Wisco, B. E., & Lyubomirsky, S. (2008). Rethinking rumination. Perspectives on Psychological Science, 3(5).
Rus, D., Cummins, R., & Harrington, R. (2019). Self-criticism and mental health outcomes: A review. Journal of Personality Assessment, 101(1).
Senge, P. M. (2006). The fifth discipline: The art and practice of the learning organization (Rev. ed.). Doubleday.
Thompson, R. J., & Zuroff, D. C. (2004). The Levels of Self-Criticism Scale: Comparative self-criticism and internalized self-criticism. Personality and Individual Differences, 36(3).