فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

پایداری معنامحور: تحلیلی مبتنی بر معنادرمانی و درمان شناختی-رفتاری از سیره امام موسی کاظم (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده علوم وتحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)،قزوین،ایران.
2 دانشجوی دکترای تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
این مقاله به تحلیل روان‌شناختی مفهوم «پایداری» در سیره اهل بیت (ع) با بهره‌گیری از چارچوب‌های نظری «معنادرمانی» ویکتور فرانکل و «درمان شناختی-رفتاری» (CBT) می‌پردازد. پژوهش حاضر استدلال می‌کند که مفاهیم اسلامی نظیر صبر، رضا و دعا، صرفاً حالات انفعالی نیستند، بلکه فرآیندهای فعال شناختی-روحانی‌ای هستند که با اصول بنیادین روان‌درمانی‌های مدرن همسویی عمیقی دارند. با استفاده از روش تحلیل کیفی-تفسیری متون تاریخی و روایی، این مقاله به مطالعه موردی تحول در دعاهای امام موسی کاظم (ع) در دوران حبس طولانی‌مدت ایشان می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که پایداری اهل بیت (ع) یک الگوی پویا و دومرحله‌ای است: در مرحله اول و در مواجهه با رنج قابل تحمل، از طریق «بازسازی شناختی» و «یافتن معنای نگرشی» (تجلی‌یافته در دعای شکرگزاری امام برای خلوت عبادت)، به پایداری دست می‌یابند. در مرحله دوم، هنگامی که رنج به سطح ویرانگر و غیرقابل تحمل می‌رسد، راهبرد روان‌شناختی از بازسازی درونی به «کنش فعال برای تغییر وضعیت» (تجلی‌یافته در دعای استغاثه برای رهایی) تغییر می‌یابد. این الگوی پویا، مبنایی برای ارائه یک چارچوب نوین «درمان شناختی-روحانی اسلامی» (ICST) فراهم می‌آورد که ریشه در سیره داشته و می‌تواند به عنوان یک الگوی درمانی معتبر و سازگار با فرهنگ اسلامی، مورد تحلیل و استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
  ابنبابویه، محمد بن علی. (بی تا). عیون أخبار الرضا. تصحیح: مهدی لاجوردی. تهران - ایران: جهان.
ابن شعبه حرانی، حسن بن علی. (1404ق). تحف العقول عن آل الرسول. قم: جامعه مدرسین.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ. (1396). تحف العقول عن آل الرسول. ترجمه صادق حسنزاده. قم: انتشارات نگاران قلم.
ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر. (1407ق). البدایه و النهایه. بیروت: دارالفکر.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1416ق). لسان العرب. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
جوهری، اسماعیل. (1419ق). صحاح اللغه. بیروت: دارالعلم للملائین.
حسینی، مالک؛ معینی، محسن؛ عباسی، بابک. (۱۳۹۳). «توکل». دانشنامه جهان اسلام. ج ۸. تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی.
خطیب بغدادی، ابوبکر احمد بن علی. (1417ق. تاریخ بغداد. بیروت: دار الکتب العلمیه.
خمسه، محمد جواد. (1403). «تحلیل روانشناختی شخصیت امام حسین g در مواجهه با بحرانها». مشاهده شده در تاریخ 03/06/1404 از  https://hawzahnews.com/xdrdW.
ذهبی، محمد بن احمد. (1409ق). تاریخ الاسلام. بیروت: دارالکتاب العربی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1375). المفردات لالفاظ القرآن. تهران: انتشارات مرتضوی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1375). المفردات فی غریب القرآن. تحقیق صفوان عدنان داوودی. دمشق: دارالعلم.
شریف قرشی، باقر. (1369). تحلیلی از زندگانی امام کاظم g. ترجمه و نشر: قم: کنگره جهانی امام رضا g.
طریحی، فخرالدین. (1408ق). مجمع البحرین. تهران: انتشارات مرتضوی.
فرانکل، ویکتور امیل. (۱۳۹۰). انسان در جستجوی معنا. ترجمه نهضت صالحیان و مهین میلانی. تهران: درسا.
ـــــــــــــــــــــ . (۱۳۹۲). پزشک و روح. ترجمه فرخ سیف بهزاد. تهران: درسا.
ـــــــــــــــــــــ .  (1384). انسان در جستجوی معنا. ترجمه نهضت صالحیان و مهین میلانی. تهران: درسا.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1414ق). کتاب العین. قم: انتشارات اسوه.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ ق). بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. چاپ دوم. بیروت: دار إحیاء التراث العربی،.
محدثی، جواد. (1396). حکمتهای کاظمی: ترجمه و توضیح چهل حدیث از امام کاظم g. مشهد: انتشارات بهنشر وابسته به آستان قدس رضوی.
مصطفوی، حسن. (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ ق). الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. تحقیق مؤسسة آل البیت b لإحیاء التراث. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
مکارم شیرازی، ناصر. (1377). اخلاق در قرآن. قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب g.
یاوری سرتختی، محمدجواد؛ یاوری سرتختی، علی. (1400). «تحلیل تاریخی سیره اهل بیت b در مواجهه با آسیبهای اجتماعی». مطالعات اسلامی آسیبهای اجتماع. دوره 3. شماره 2. پیاپی 6. صص: 1-23.
Abdelgalil, R. (2025). Logotherapy and Islamic theology: An analysis of meaning, purpose and psychological well-being. European Journal of Science and Theology, 21(3), 81–94.
Aprilianti, E. (2024). Integrating Islamic psychological principles in enhancing students' academic resilience. Nusantara Journal of Behavioral and Social Sciences, 3(2), 63–72. https://doi.org/10.47679/202246
Devoe, D. (2012). Viktor Frankl's logotherapy: The search for purpose and meaning. Inquiries Journal/Student Pulse, 4(07). Retrieved from http://www.inquiriesjournal.com/a?id=660
Fenn, K., & Byrne, M. (2013). The key principles of cognitive behavioural therapy. InnovAiT, 6(9), 579–585. https://doi.org/10.1177/1755738012471029
Frankl, V. E. (1970). The Will to Meaning: Foundations and Applications of Logotherapy. New York: New American Library.
Frankl, V. E. (1992). Man's search for meaning: An introduction to logotherapy (4th ed.; I. Lasch, Trans.; G. W. Allport, Pref.). Beacon Press.
Haque, A., Khan, F., Keshavarzi, H., & Rothman, A. E. (2016). Integrating Islamic traditions in modern psychology: Research trends in the last ten years. Journal of Muslim Mental Health, 10(1), 75–100.
Munawar, K., Ravi, T., Jones, D., & Choudhry, F. R. (2025). Islamically modified cognitive behavioral therapy for Muslims with mental illness: A systematic review. Spirituality in Clinical Practice, 12(2), 161–178. https://doi.org/10.1037/scp0000338
Rassool, G. H., & Luqman, M. M. (2022). Islāmic psychology. In G. H. Rassool & M. M. Luqman (Eds.), Foundations of Islāmic Psychology: From Classical Scholars to Contemporary Thinkers (pp. 229–234). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003181415-33
Rassool, G. H., & Luqman, M. M. (Eds.). (2022). Foundations of Islāmic Psychology: From Classical Scholars to Contemporary Thinkers (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003181415
Rothman, A., & Coyle, A. (2020). Conceptualizing an Islamic psychotherapy: A grounded theory study. Spirituality in Clinical Practice, 7(3), 197–213. https://doi.org/10.1037/scp0000219