فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

بست و بست‌نشینی به آستان قدس رضوی به روایت سفرنامه‌های اروپایی و آمریکایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای تاریخ اسلام، دانشگاه آزاد اسلامی شاهرود،شاهرود، ایران
2 استادیار گروه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی شاهرود، شاهرود، ایران
3 استادیار گروه تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی شاهرود، شاهرود، ایران
چکیده
بست‌ها اولین سازه‌های مشهود و عینی ساختار آستان قدس رضوی برای بیینده یا زائر قبل از ورود به حرم مطهر، از قدیم‌الایام تا کنون بوده‌است. به عبارتی مرزهای حرم مطهر با بست شروع می‌شود. بست‌ها رابط بین فضای بیرونی و مادی با فضای قُدسی و مطهر حرم امام رضا علیه‌السلام است. برای ورود به محوطه بست قوانینی بوده است. این قوانین طی قرون مختلف حسب شرایط حکومت‌های مسلط بر کشور، موضوعیتی خاص داشته‌اند. بست، یعنی جایی که اگر گناهکاری به آن نزدیک شود محفوظ می‌ماند. البته نامسلمانان از این قانون و عرف جامعه، حسب اسناد محروم بودند و نمی‌توانستند وارد بست شوند. در این پژوهش به بازخوانی گزارش‌های بست و بست‌نشینی به آستان قدس رضوی در روایت سفرنامه‌نویسان اروپایی و آمریکایی پرداخته می‌شود. جامعه پژوهش مورد مطالعه و بررسی، سفرنامه‌های ترجمه شده می‌باشد که پیرامون بست و بست‌نشینی، خصوصاٌ از آستان قدس، گزارش‌های در این باره ارائه داده‌اند. روش تحقیق در این پژوهش به صورت کیفی با رویکرد توصیفی مُبتنی برگزارش‌های برگرفته شده از سفرنامه‌هاست. این پژوهش در صدد پاسخ به این پرسش است که: روایت و کارکرد بست و بست‌نشینی در سفرنامه‌های اروپائیان و آمریکاییها چگونه توصیف شده است؟ یافته‌های این پژوهش حاکیست در عصر صفویه، با ساخت و تکمیل صحن مقدس (انقلاب)، محوطه‌های طرفین غربی و شرقی این صحن، بست نام یافته است، بتدریج در ابتدای عصر قاجار تا انتهای عصر پهلوی، بست و بست‌نشینی، مفهوم خاص خود را در گزارش سفرنامه‌نویسان، با بیان نقد کارکرد، منعکس نموده‌اند.
کلیدواژه‌ها

آنه، کلود. (1368). خاطرات سفر کلود آنه در آغاز مشروطیت(اوراق ایرانی)، ترجمه ایرج پروشانی. تهران: انتشارات معین.
ایستویک، ادوارد بکهاوس. (1399). سه سال  در ایران «روزنامه خاطرات یک دیپلمات انگلیسی». مترجم شهلا طهماسبی. تهران: انتشارات ایرانشناسی.
بارنز، الکس. (1373). سفرنامه بارنز. سفر به ایران در عهد فتحعلیشاه قاجار. ترجمه حسن سلطانیفر. مشهد: موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
باست، جیمز(1398). ایران سرزمین ائمه: شرح مسافرت و اقامت1871-1885م. ترجمه نوید فاضل، مشهد: بهنشر.
بروگش، هینریش. (1374). در سرزمین آفتاب دومین سفرنامه هینریش بروگش. ترجمه: مجید جلیلوند. تهران: نشر مرکز.
بنجامین، ساموئل گرین ویلر. (1363). ایران و ایرانیان، خاطرات و سفرنامه ساموئل گرین ویلر بنجامین نخستین سفیر ایالات متحده آمریکا در ایران سالهای 1883-1885میلادی. به اهتمام رحیم رضا ملکزاده. ناشر: آفتاب.
پولاک، ادوارد یاکوب. (1361). سفرنامه پولاک ایران و ایرانیان. ترجمه کیکاوس جهانداری. تهران: خوارزمی.
ثواقب، جهانبخش. (1398). «بستنشینی در دوره صفویه». تاریخ ایران اسلامی. سال هفتم. شماره اول. صص:1-20.  
ـــــــــــــــــــ . (1399). «توسلجویی و بستنشینی در سفارتخانهها و کنسولگریهای خارجیِ عصر قاجاریه». تاریخ روابط خارجی. سال بیست و یکم. شماره 82. صص:1-32.  
خالصی، عباس. (1358). تاریخچه بست و بستنشینی همراه با شواهد تاریخی. تهران: انتشارات علمی.
خانیکوف، نیکولای ولادیمیروویچ. (1375). سفرنامه خانیکوف. گزارش سفر به بخش جنوبی آسیای مرکزی. ترجمه اقدس یغمایی و ابوالقاسم بیگناه. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
خوشرفتار، هادی. (1384). «بست و بستنشینی». تاریخپژوهی. شماره22و23. صص: 33-46.
دالمانی، هانری رنه. (1378). از خراسان تا بختیاری. ترجمه غلام رضا سمیعی. تهران: نشر طاووس.
ریاضی هروی، محمد یوسف. (1372). عینالوقایع. به کوشش محمد آصف فکرت. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
ریچاردز، فرد. (1343). سفرنامه فِرد ریچاردز. ترجمه مهیندخت صبا. تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
سیاح، حمید. (1356). خاطرات حاج سیاح یا دوره خوف و وحشت. تهران: نشر امیرکبیر.
شیل، لیدی مری. (1368). خاطرات لیدی شیل. ترجمه حسین ابوترابیان. تهران: نشر نو.
فردویی، عباس. (1384). فلسفه بست و بستنشینی (بستنشینی در حرم حضرت فاطمه معصومه h). قم: انتشارات زائر.
قصابیان، محمد رضا. (1377). «تاریخچه بست و بستنشینی  در مشهد». مشکوه. پاییز و زمستان 1377. شماره60و61. صص:223-242.
عطاردی، عزیزالله. (1371). تاریخ آستان قدس رضوی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
طاهرنیا، بهروز. (1376). مشهد از نگاه سیاحان. مشهد: آستان قدس رضوی.
طیبی، سید محمد. (1389). «بست و بستنشینی در دوره قاجاریه(تا انقلاب مشروطه)». نامه تاریخ پژوهان. پاییز1389. شماره23. صص: 80-95.
کاتف، فدِت آفاناس یویچ. (1356). سفرنامه کاتف. ترجمه: محمد صادق همایونفر. تهران: انتشارات کتابخانه ملی ایران.
کالمرد، جی. (1393). «بست و بستنشینی». مترجم: نرگس صالحنژاد. پیام بهارستان. شماره۲۳. سال ششم. صص: 204تا 213.
کارلاسرنا، مادام. (1362). سفرنامه مادام کارلاسرنا آدمها و آیینها در ایران. ترجمه علی اصغر سعیدی. کتابفروشی زوّار.
کرزن، جرج ناتانیل. (1367). ایران و قضیه ایران. ترجمه ع. وحید مازندرانی. تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
گابریل، آلفونس. (1395). سفرنامه آلفونس گابریل. مترجم: فرامرز نجد سمیعی. مشهد: انتشارات به نشر.
گروه دائرة المعارف آستان قدس رضوی. (1393). دائرةالمعارف آستان قدس رضوی. مشهد: به نشر.
معینی، محمد. (1387). «نگاهی به سنت بستنشینی در ایران». قم: کتابخانه دیجیتال تبیان.
ویلز، چارلز جیمز. (1398). سفرنامه دکتر اوئیلز به ممالک ایران. مترجم: میرزا سید عبدالله. تهران: نشر مجمع ذخایر اسلامی.
ویلسن، چارلز جیمز. (1363). تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه. مترجم: سید عبدالله. تهران: انتشارات زرین.
نجفزاده، علی. (1403). روزشمار آستان قدس رضوی بر اساس مطبوعات خراسان. جلد 1. مشهد: موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
نیدرمایر، اسکارفن. (1363). زیر آفتاب سوزان ایران. ترجمه: کیکاووس جهانداری. تهران: نشر تاریخ ایران.
ییت، ادوارد چارلز. (1365). سفرنامه خراسان و سیستان. مترجم: مهرداد رهبری و قدرت الله روشنی. تهران: ناشر: یزدان.