فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

تحلیل محتوای گزارش جلوه‌های رضوی در سه سفرنامه عصر قاجار؛ هانری رنه دالمانی فرانسوی، ولادیمیرخانیکوف روسی، جیمز باست آمریکایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای تاریخ اسلام، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شاهرود، شاهرود، ایران.
2 استادیار گروه الهیات، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مشهد، مشهد، ایران
چکیده
سفرنامه‌ها جزء برترین منابع گزارشی از حرم رضوی در دوره قاجار هستند. سفرنگاشته‌های متنوع، حکایت از نکات ارزنده سفرنامه‌نویسان به مشهد و بازدید از آستان‌قدس و جلوه‌های رضوی هستند. خانیکوف، باست و دالمانی، سیاحانی هستند که از سه قاره آسیا، آمریکا، اروپا، طی نیمه دوم قرن 19 میلادی گزارش‌هایی قابل تأمل را از زائران و بارگاه مشهدالرضا ارائه داده‌اند. خانیکوف، جغرافیدان روسی طی مأموریت اداری در سالهای(1858-1859م.) از آستان قدس دیدار می‌کند. جیمز باست، طی سالهای (1871-1885م.) گزارش‌های از زائران و بازدید مرقد امام رضا و اثر شگرف توسل و جاذبه‌های معنوی را در زائرین ذکر می‌کند. هانری رنه دالمانی فرانسوی، جهت تجارت راهی مشرق زمین و ایران شده، و در سال 1899 میلادی با کاروان زیارتی، وارد مشهد می‌شود. این پژوهش به نقد و بررسی گزارش‌های این سه سفرنامه‌نویس می‌پردازد. روش تحقیق بر اساس روش کمی و کیفی و توصیفی می‌باشد. سؤال این که: با توجه به تفاوت ها و کارکردهای اجتماعی فراوان باست، خانیکوف و دالمانی، گزارش‌های خود را در سفرنگاشته‌های‌شان از شور و ارادت زائران و مسیر سفر به حرم مطهر امام رضا، در قرن چهاردهم هجری قمری(19م.)چگونه توصیف نموده‌اند؟ کشیش باست به ارائه گزارش‌های معنوی اعم از شهادت امام رضا(ع) و مدفن مطهر ایشان می‌پردازد. التفات دالمانی، تصویربرداری از زائرین، درطی مسیر سفر و برگشت و مناظر حرم مطهر، گزارش‌هایش را ممتاز و در عین حال جذاب نموده است. خانیکوف، علاوه بر سیاحت، دارای تجهیزات علمی و جغرافیایی است که ره‌آورد او از بازدید آستان قدس، تدوین اولین نقشه از حرم امام رضا (ع) است.
کلیدواژه‌ها

ابن بابویه، محمدبن علی. (1373). عیون أخبار الرضا. ترجمه علی اکبر غفاری. قم: صدوق.
ابن قولویه، جعفربن محمد.(1356). کامل الزیارات. نجف اشرف: ناشر دارالمرتضویه.
امیرزاده، حسن. (1392). «سیمای زیارت(مشهد الرضا) و دشواری‌های آن در دوران قاجار از نگاه جهانگردان(1210-1344ق)». مشکوه. دوره 32. شماره121. صص: 114-131.
ایزدی مجد، نرگس. (1393). «خراسان از دیدگاه سفرنامه‌نویسان اروپایی در دورۀ قاجاریه». پایاننامه. دانشکده علوم انسانی. دانشگاه فردوسی مشهد.
ایزانلو، رمضانعلی؛ معتمدی، منصور؛ اشرف امامی، علی. (1403). «گونه‌شناسی زائران حرم مطهر رضوی؛ مطالعه مروری نظام‌مند». فرهنگ رضوی. دوره 13. شماره49. صص: 103- 142.
اُدنوان. (1397). واحه مرو: ماجراهای مسافرت به مناطق روسی حاشیه شرقی دریای خزر در سالهای 1879- 1881 میلادی و پنج ماه اقامت در میان ترکمنهای تکه مرو. قم: مجمع ذخائر اسلامی.
انصاف‌پور، غلامرضا. (1363). ایران و ایرانی به تحقیق در صد سفرنامه دوران قاجاریان. تهران: کتابفروشی زوار.
باست، جیمز. (1398). ایران سرزمین ائمه: شرح مسافرت و اقامت1871-1885م. ترجمه نوید فاضل بخششی. مشهد: به‌نشر.
بسطامی، نوروزعلی. (1393). فردوس التواریخ(تاریخ مشهد مقدس). مشهد: چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
بنی‌اقبال، ناهید؛ حیدری، آزاده. (1388).«تحلیل محتوای سفرنامه‌های ترجمه شده سیاحان انگلیسی درباره ایران». دانش شناسی. سال دوم. شماره 6 . صص:25-33.
دائرة المعارف آستان قدس رضوی. (1393). به کوشش گروه دایره المعارف بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
حسامی دوغائی، مهدی. (1403). عکاسان ارض اقدس (پیشینه عکاسی در حرم مطهر رضوی). مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
حکیمی، محمود. (1382). همراه با سیاحان و جهانگردان و مسافران. تهران: نشر آرون.
دالمانی، هانری رنه. (1378). از خراسان تا بختیاری. ترجمه غلام رضا سمیعی. تهران: نشر طاووس.
دانش پژوه، منوچهر. (1380). سفرنامه تا پُخته شود خامی. مرکز بین المللی گفت‌وگوی تمدن‌ها. تهران: نشر ثالث.
رینگنبرگ، پاتریک. (1402). مشهد در آینۀ سیاحان اروپایی. ترجمه محمود بهفروزی. تهران: انتشارات جامی(مصدق).
خانیکوف، نیکولای ولادیمیروویچ. (1375). سفرنامه خانیکوف (گزارش سفر به بخش جنوبی آسیای مرکزی). ترجمه اقدس یغمایی و ابوالقاسم بی‌گناه. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
سیدقطبی، سیدمهدی. (1397). پنج سفرنامه خراسان. به قلم روزنامه‌نگاران دوره قاجار و پهلوی. مشهد: نسیم آفتاب.
 طاهرنیا، بهروز. (1376). مشهد از نگاه سیاحان. مشهد: آستان قدس رضوی.
کانولی، آرتور. (1380). سفر زمینی از انگلستان به شمال هندوستان از طریق روسیه، ایران و افغانستان. لندن: شرکت رسانه‌ای ادمانت.
طاهری، فرهاد. (1386). «جلوۀ رضوی در مهم‌ترین سفرنامه‌های غربیان در دورۀ قاجار و اوایل پهلوی». تاریخ معاصر ایران. شماره 43. صص: 103-124.
فاروقی، فواد. (1361). سیری در سفرنامهها. تهران: چاپخانه خرمی.