فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

بررسی و نقد تاریخی روایات تدفین امام حسین(ع) در سده‌های میانه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
2 دکترای تخصصی تاریخ تشیع، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
چکیده
تدفین حسین بن علی(ع) و یارانش از نخستین مسائلی است که پس از پایان حادثه کربلا توجه اهل نظر را به خود جلب میکند. تدقیق در این مسئله از این جهت مهم است که عمر سعد تمام اهل و عیال امام حسین(ع) را با خود به کوفه به اسارت برد. با ترک ساحت قتال، اجساد شهدا بدون دفن، روی زمین رها ماندند. در قرون میانه اسلامی، علمای شیعی به این مسئله توجه ویژه کردند؛ در نتیجه احادیث و روایات تاریخی را وارد تراث شیعی کردند. با بیان این مسئله، نوشتار حاضر به روش توصیفی تحلیلی حول پاسخ به این دو پرسش سامان یافته است: در قرون میانه اسلامی چه نظریههایی در خصوص تدفین امام حسین(ع) مطرح بود؟ کدام یک از نظریههای تدفین امام حسین(ع) در سدههای میانه اسلامی به واقعیت تاریخی نزدیکتر است؟ در مصادر سدههای میانه اسلامی سه نظر وجود دارد؛ یکی از این نظرات تاریخی و دو نظر دیگر حدیثی است که البته هر سه رأی با مناقشات علمی مواجه است. رأی نخست که منشأ تاریخی دارد قائل به آن است که بنیاسد عهدهدار دفن پیکر حسین بن علی(ع) و یارانش شدند. رأی دوم که در مصدر حدیثی «إختیار معرفه الرجال» ضبط شده قائل به آن است که امام زینالعابدین(ع) متولی دفن پدر شهید خود شده است. رأی سوم که در کتاب «الأمالی» شیخ الطائفه تقریر شده قائل به آن است که رسول خدا(ص) متولی دفن سبط شهید خود شده است. از میان این سه رأی آنچه به صواب و واقع نزدیکتر مینماید همان رأی نخست است که علمای فریقین بر آن اتفاق نظر دارند. از میان علمای شیعه امامی، فقهای متکلم بغداد (مکتب متکلمان و محققان) این رأی را درست دانستهاند و قائل به تجهیز امام حسین(ع) به دست امام سجاد(ع) نیستند.
کلیدواژه‌ها

آل طعمه، سید عبدالحسین کلیدار. (1966). بغیه النبلاء فی تاریخ کربلاء. بغداد: مطبعه الإرشاد.
آل کلیدار، محمد حسن مصطفی. (1947). مدینه الحسین أو مختصر تاریخ کربلاء. بغداد: مطبعه النجاح.
ابن اثیر، أبوالحسن علی بن محمّد الجرزی. (1385).  الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر.
ابن بابویه، محمّد بن علی. (1378). عیون أخبار الرضا. تحقیق مهدی لاجوردی. تهران: نشر جهان.
ـــــــــــــــــــــــــ .(1417ق). الأمالی. تحقیق قسم الدراسات الإسلامیه. قم: مؤسسه البعثه.
ابن حجر عسقلانی، شهابالدین أبیالفضل. (1407ق). لسانُ المیزان. بیروت: دار الفکر.
ابن شهرآشوب، محمّد بن علی. (1412ق). مناقب آل أبیطالب. تحقیق یوسف البقاعی. الطبعه الثانیه. بیروت: دار الأضواء.
ابن طاووس، رضیالدین أبیالقاسم. (1414ق). مقتل الحسین المسمی باللهوف فی قتلی الطفوف. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1416ق). مصباح الزائر. تحقیق مؤسسه آل البیت b لإحیاء التراث. قم: مؤسسه آل البیت g لإحیاء التراث.
ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر. (1407ق). البدایه و النهایه. بیروت: دارالفکر.
ابن مشهدی، ابوعبدالله محمد بن جعفر. (1378). المزار الکبیر. تحقیق جواد القیومی الأصفهانی. قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه، مؤسسه النشر الإسلامی.
ابن نما، نجمالدین جعفر بن محمد الحلی. (1406ق). مُثیرُ الأحزان. تحقیق مدرسه الإمام المهدی. الطبعه الثالثه. قم: مدرسه الإمام المهدی.
ابومِخنَف، لوط بن یحیی. (1408ق). مقتل الحسین و مصرع أهل بیته و أصحابه فی کربلاء. الکویت: مکتبه الألفین.
أمین عاملی، سیدمحسن. (1996). لواعج الأشجان فی مقتل الحسین. تحقیق سید حسن أمین. بیروت: دارالأمیر للثقافه و العلوم.
انصاری قمی، ناصرالدین.(1382). «بررسی اسناد زیارت ناحیه مقدسه». موعود. سال هفتم. شماره 42. صص: 36-40.
بلاذری، احمد بن یحیی. (1417ق). أنساب الأشراف. تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی. بیروت: دارالفکر.
تستری، محمد تقی. (1401ق). الأخبار الدّخیله. علق علیه علی اکبر الغفاری. الطبعه الثانیه. تهران: مکتبه الصدوق.
توفیق، سعید؛ میری، وجیهه. (1401(الف)). «بررسی تطبیقی دیدگاه کلامی دو مکتب قم و بغداد در خصوص تجهیز امام معصومg(مطالعه موردی: تجهیز موسی بن جعفر الکاظمg)». اندیشه دینی. شماره 3. صص: 50-21.
ــــــــــــــــــــــــــــ . (1401 (ب)). «بررسی تطبیقی دیدگاه کلامی دو مکتب قم و بغداد درباره تجهیز امام معصومg(مطالعه موردی: تجهیز علی بن موسی الرضاg)». فرهنگ رضوی. شماره 38. صص: 79-104.
حسینیان مقدم، حسین ؛ گودرزی، ابراهیم. (1394). «تطورشناسی رویکردها در تدفین شهدای کربلا». تاریخ اسلام در آینه پژوهش. سال دوازدهم. شماره 38. صص: 73-101.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1396). «بازشناسی حدیث «الْإِمَامَ لَا یغَسِّلُهُ إِلَّا الإِمَام» در گفتمان واقفیه و امامیه». علوم حدیث. سال 22. شماره 4. صص: 102-122.
 حسون، محمد. (1423ق). قراءه فی رساله التنزیه للسید محسن الأمین. قم: انتشارات سعید بن جبیر.
حسینی قزوینی، سید عبدالکریم. (1432ق). الوثائق الرسمیه لثوره الإمام الحسینg. الطبعه السابعه.کربلاء: قسم الشؤون الفکریه والثقافیه فی العتبه الحسینیه المقدسه.
حلی، حسن بن یوسف. (1381). رجال العلامه الحلی، خلاصه الأقوال فی معرفه أحوال الرجال. النجف الأشرف: منشورات المطبعه الحیدریه.
خوارزمی، ابوالمؤید موفق بن احمد. (1418ق). مقتل الحسین. تحقیق محمد السّماوی. تصحیح دار انوار الهدی. قم: منشورات انوار الهدی.
خوئی، سید ابوالقاسم. (بیتا). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه. النجف الأشرف: مکتبه الإمام الخوئی.
شاه عبدالعظیمی، سیدمحمد علی. (1382). الإیقاد فی وفات النبی و الزهراء و الأئمه أجمعین و تفصیل واقعه الطف تماماً. النجف: مطبعه الحیدریه.
شهرستانی، سیدصالح. (1426ق). تاریخ النِّیاحه علی الإمام الشهید الحسین بن علیg. تحقیق نبیل رضا علوان. الطبعه الثانیه. قم: مؤسسه أنصاریان للطباعه و النشر.
طباطبائی، سید محمد حسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: منشورات مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
طبری، ابوجعفرمحمد بن جریر. (1387). تاریخ الأمم و الملوک. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. الطبعه الثانیه. بیروت: دار التراث.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن. (1386). تهذیب الأحکام فی شرح المقنعه. تصحیح و تعلیق علی اکبر الغفاری. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1409ق). اختیار معرفه الرجال. تحقیق حسن مصطفوی. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1414ق). الأمالی. تحقیق قسم الدراسات الإسلامیه. قم: دار الثقافه.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1417ق). الفهرست. تحقیق جواد القیومی. قم: مؤسسه نشر الفقاهه.
عسکری، سید مرتضی. (1426ق). معالم المدرستین. الطبعه الثانیه. قم: مرکز الطباعه و النشر للمجتمع العالمی لأهل البیت.
عاشور، علی. (1430ق). الصحیح مِن سیره الإمام الحسین بن علیg. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
عطائی نظری، حمید. (1397). «نگاهی به ادوار و مکاتب کلامی امامیه در قرون امامیه».  آینه پژوهش. سال بیست و نهم. شماره سوم. صص: 3-56.
عقاد، عباس محمود. (2006). أبوالشهداء الحسین بن علی. الطبعه الثامنه. القاهره: نهضه مصر للطباعه و النشر و التوزیع.
علمالهدی، سید مرتضی علی بن الحسین. (بیتا). رسائل الشریف المرتضی. تقدیم و اشراف السید احمد الحسینی. بیروت: مؤسسه النور للمطبوعات.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1373). «الأصول الإعتقادیه». صص 82-79. نفائس المخطوطات. المجموعه الثانیه. تحقیق محمد حسن آل یاسین، بغداد: دار المعارف.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .  (1410ق). الشافی فی الإمامه. تحقیق و تعلیق السید عبدالزهراء الحسینی. تصحیح السید فاضل المیلانی. الطبعه الثانیه. تهران: مؤسسه الصادق للطباعه و النشر.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .  (1419ق). شرح جُمل العِلم و العَمل. تصحیح و تعلیق یعقوب جعفری. تهران: دار الأسوه للطباعه و النشر.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .  (1431ق). تفسیر الشریف المرتضی(نفائِسُ التأویل). تصحیح سید مجتبی احمد موسوی. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .  (1998). غُرر الفوائد و دُرر القلائد (أمالی المرتضی). تصحیح محمّد ابوالفضل ابراهیم. القاهره: دار الفکر العربی.
علوی، سیدعادل. (1437ق). مقتل الإمام الحسینg. الطبعه الثانیه. قم: المجمع الإسلامی العالمی للتبلیغ و الإرشاد.
فاضل دربندی، آغا بن عابد شیروانی حائری. (1415ق). إکسیر العبادات فی أسرار الشهادات. تحقیق محمد جمعه بادی و عباس ملا عطیه الجمری. المنامه: شرکه المصطفی للخدمات الثقافیه.
فتال نیشابوری، محمّد بن أحمد. (1375). روضه الواعظین و بصیره المتعظین. قم: منشورات الشریف الرضی.
قاینی بیرجندی، محمد باقر. (1386). کبریت الأحمر فی شرائط المنبر. تهران: اسلامیه.
قَرَشی، باقر شریف. (1413ق). حیاه الإمام حسین بن علی (دراسه وتحلیل). الطبعه الرابعه. قم: مدرسه العلمیه الإیروانی.
قزوینی، فضل علی. (1437ق). الإمام الحسینg و أصحابه. تحقیق سید أحمد حسینی أشکوری. کربلاء: العتبه الحسینیه المقدسه.
قمی، عباس. (1421ق). نفس المهموم فی مصیبه سیدنا الحسین المظلوم. بیجا: انتشارات مکتبه الحیدریه.
کاشی، عبدالوهاب. (1423ق). مأساه الحسین بین السائل و المجیب. بیروت: دار العلوم للتحقیق و الطباعه و النشر و التوزیع.
مجلسی، محمّدباقر. (1403ق). بحار الأنوار الجامعه لِدُرر أخبار الأئمه الأطهار. الطبعه الثالثه المصححه. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ــــــــــــــــــــ . (1387). جلاء العیون. تحقیق سید علی امامیان. چاپ سیزدهم. قم: انتشارات سرور.
مدرسی، سید محمّد تقی. (1431ق). الإمام الحسین قُدوه و أُسوه. الطبعه الثانیه. بیروت: مرکز العصر للثقافه والنشر.
مسعودی، أبوالحسن. (1409ق). مروج الذهب و معادن الجوهر. تحقیق أسعد داغر. الطبعه الثانیه. قم: دار الهجره.
مصطفوی، حسن. (1409ق). مقدمه اختیار معرفه الرجال المعروف برجال الکشی. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
مفید، محمّد بن محمّد. (1410ق). المقنعه. الطبعه الثانیه. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
ــــــــــــــــــــــ . (1413ق (الف)). الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. قم: المؤتمر العالمی لألفیه الشیخ المفید.
ــــــــــــــــــــــ .  (1413ق (ب)). تصحیح إِعتقادات الإِمامیه. الطبعه الثانیه. قم: المؤتمر العالمی لألفیه الشیخ المفید.
ــــــــــــــــــــــ .  (1413ق (ج)). الأمالی. قم: المؤتمر العالمی لألفیه الشیخ المفید.
ــــــــــــــــــــــ . (1413ق (د)). الفصول المختاره مِن العیون و المحاسن. تحقیق علی میر شریفی. قم: المؤتمر العالمی لألفیه الشیخ المفید.
ــــــــــــــــــــــ .  (1434ق). المزار الکبیر. تحقیق أحمد علی مجید الحلّی. قم: منشورات مکتبه العلامه المجلسی.
نجاشی، ابوالعباس احمد بن علی. (1418ق). رجالُ النجاشی. تحقیق سیدموسی شبیری زنجانی. قم: مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین بِقُم.
مهدوی دامغانی، محمود. (1353). «ابوالحسن علی بن حسین مسعودی و برخی از آثار او». مطالعات اسلامی. شماره 12. صص: 96-117.
موسوی مقرم، سید عبدالرزاق. (بیتا (الف)). مقتل الحسین أو حدیث کربلاء. قم: منشورات الشریف الرضی.
ـــــــــــــــــــــــــــــ .  (بیتا (ب)). الإمام زین العابدین. قم: دار الشبستری للمطبوعات.
مهریزی، مهدی. (1390). حدیث پژوهی. چاپ دوم. قم: مؤسسه علمى فرهنگى دار الحدیث.
نوری طبرسی، میرزا حسین. (1411ق). مُستدرک الوسائل و مُستنبط المسائل. تحقیق مؤسسه آل البیت b لإحیاء التراث. الطبعه الثانیه. بیروت: مؤسسه آل البیت b لإحیاء التراث.
یاقوت حموی، شهابالدین. (1979). معجم البلدان. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ـــــــــــــــــــــــــــ .  (1993). معجم الأدباء إرشاد الأریب الی معرفه الأدیب. تحقیق احسان عباس. بیروت: دار الغرب الإسلامی.
یوسف، عبدالله احمد. (1439ق). سیره الإمام الحسین (دراسه تحلیلیه للحیاه الأخلاقیه و العلمیه و السیاسیه للإمام الحسین). کربلاء: العتبه الحسینیه المقدسه.
واعظزاده خراسانی، محمد. (1409ق). مقدمه اختیار معرفه الرجال المعروف برجال الکشی. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.