فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

معناشناسی دو وصف «أنزع» و «بَطین» از صفات امیرالمؤمنین علی(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 استادیار گروه زبان وادبیات عربی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
مفهوم‌شناسی و واکاوی دلالت‌های معنایی واژه‌ها از شیوهای نوگرا در پژوهشهای ادبی است. در روش معناشناسی زاویه جدیدی از مطالعات مفهومی و واژگانی و شبکه معنایی ارایه می شود. محدثان، مورّخان و سیره نویسان، اوصاف متعددی را برای امیرالمؤمنین علی (ع) بیان نموده اند که در میان این اوصاف، دو صفت «أنزع» و «بَطین» مورد توجه خیلی از پژوهشگران قرارگرفته است. اخیرا یکی از به اصلاح روشنفکران در سخنرانی خود ضمن معنا کردن أنزع به «کچل» و بَطین به «شکم گُنده»، مطالب سخیف و بی ارزشی بیان نموده است که نشان دهندة بی اطلاعی یا کم اطلاعی او از حقیقت معنایی این دو واژه در لغت و زبان عربی است. در این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی به کمک منابع روایی و لغوی اصیل، خاستگاهِ اصلی و دلالت‌های معنایی این دو وصف مورد تجزیه و تحلیل قرارگرفته است. یافته ها نشان می دهد که: اولاً دو صفت أنزع و بَطین در لغت عرب، از اوصاف ستایشی و ایجابی محسوب می شوند و هیچ گونه بار معنایی منفی ندارند. ثانیاً روایاتی که این دو صفت را برای علی (ع) بیان نموده اند عمدتاً در مقام بیان اوصاف باطنی و معنوی حضرت می باشند. ثالثاً اولین کسی که صفت «أنزع بطین» را برای علی (ع) به کار برد، رسول گرامی اسلام (ص) بوده است و فرمود: أنزع یعنی بریده شده ی از شرک، و بَطین یعنی سرشار و پُر شده از علم و دانش.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج البلاغه.
ابن أبی الدنیا، عبدالله بن محمد. (1411ق). مقتل الإمام امیرالمؤمنین علی بن أبی طالب. محقق: محمدباقر محمودی. تهران: موسسه چاپ و نشر.
ابن أثیر، مبارک بن محمد. (1367). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. محقق: محمود محمد طناحی. چاپ چهارم. قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1385). علل الشرائع. قم: کتاب فروشی داوری.
ـــــــــــــــــــــــــ. (1378ق). عیون أخبار الرضا . محقق: مهدی لاجوردی. تهران: نشر جهان.
ـــــــــــــــــــــــــ. (1395ق). کمال الدین و تمام النعمة. محقق: علی اکبر غفّاری. چاپ دوم. تهران: انتشارات اسلامیه.
ابن دُرَید، محمد بن حسن. (1988م). جمهرة اللغة. بیروت: دارالعلم للملایین.
ابن سیده، علی بن اسماعیل. (1421ق). المحکم و المحیط الأعظم. محقق: عبدالحمید هنداوی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی. (1379ق). مناقب آل أبی طالب. قم: انتشارات علامه طباطبایی.
ابن عساکر، علی بن حسین. (1415ق). تاریخ مدینۀ دمشق. محقق: علی شیری. بیروت: انتشارات دارالفکر.
ابن فارس، احمد بن فارس. (1404ق). معجم مقاییس اللغة. محقق: عبدالسلام محمد هارون. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابوعبید، قاسم بن سلّام. (1990م). الغریب المصنّف. محقق: محمد مختار العبیدی. تونس: المؤسسة الوطنیة للترجمة و التحقیق و الدراسات بیت الحکمة.
أزدی، عبدالله بن محمد. (1387).  کتاب الماء. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران.
أزهری، محمد بن احمد. (1421ق). تهذیب اللغة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ایازی، سید علی محمد. (1398). نقد و بررسی روایات بَطین بودن امام علی بن ابی طالب g». دین و دنیای معاصر (پرتو وحی). دوره 6. شماره 11. صص: 1-24.
تیمی اصفهانی، اسماعیل بن محمد. (1409ق). دلائل النبوة. محقق: محمد محمد الحداد. الریاض: دارطیبة.
ثعالبی، عبدالملک بن محمد. (1414ق). فقه اللغة. محقق: جمال طلبه. بیروت: دارالکتب العلمیة.
جوهری، اسماعیل بن حمّاد. (1376ق).  الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة. محقق: احمد عبدالغفور العطّار. بیروت: دارالعلم للملایین.
حمیری، نشوان بن سعید. (1420ق). شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم. دمشق: دارالفکر.
خصیبی، حسین بن حمدان. (1419). الهدایة الکبری.  بیروت: موسسة البلاغ.
دیلمی، حسن بن محمد. (1412ق). إرشاد القلوب إلی الصواب. قم: نشر الشریف الرضی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم.
زمخشری، محمود بن عمر. (1979م). أساس البلاغة. بیروت: دار صادر.
زین العابدینی، سجاد. (1402). «نقد و بررسی شمایل ظاهری امام علی g در کتب اهل سنّت». بلاغ مبین. شماره 64 و 65. صص: 26 – 48.
صاحب، اسماعیل بن عبّاد. (1414ق). المحیط فی اللغة. محقق: محمد حسن آل یاسین. بیروت: عالم الکتاب.
صدر، مریم سادات؛ مهریزی، مهدی؛ سرشار، مژگان. (1399). «بطین بودن امیرالمؤمنین امام علی g در روایتها؛ تحلیل سندی و متنی». علوم حدیث. سال 25. شماره 97. صص: 147 – 174.
صفّار، محمد بن حسن. (1404ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلّی الله علیهم. محقق: محسن کوچهباغی. چاپ دوم. قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.
طبری صغیر، محمد بن جریر بن رستم. (1427ق). نوادر المعجزات فی مناقب الأئمة الهداة علیهم السلام. قم: انتشارات دلیل ما.
عشایری منفرد، محمد. (1401). «تحلیل معنایی صفت «انزع بطین» در منابع فریقین». پژوهشنامه علوم حدیث تطبیقی. سال نهم. شماره 16. صص: 167 – 180.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409ق). کتاب العین. چاپ دوم. قم: نشر هجرت.
فقیه ایمانی، سیدمحمدرضا؛ کریمی، محمود. (1395). «نقد و تحلیل روایات «الانزع البطین» در جوامع روایی فریقین». پژوهشنامه قرآن و حدیث. شماره 19.صص: 101 – 124.
محبّ الطبری، احمد بن عبدالله. (1424ق). الرّیاض النّضِرَة فی مناقب العشرة. چاپ دوم. بیروت: دارالکتب العلمیة.
منتجب الدین رازی، علی بن عبیدالله بن بابویه. (1408ق). الأربعون حدیثا عن أربعین شیخا من أربعین صحابیا فی فضائل الإمام امیرالمؤمنین g. قم: مدرسة الإمام المهدی f.
نُعمانی، ابن أبی زید محمد بن ابراهیم. (1397ق). الغیبة. محقق: علی اکبر غفّاری. تهران: نشر صدوق.

فایل‌های تکمیلی/اضافی