فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

الگوی اقناع سیاسی امیرالمومنین علی (ع) در بحران‌های داخلی( موردکاوی توصیفی-تحلیلی جنگ جمل و نهروان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکترای مدیریت رسانه، دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی، قم ، ایران
چکیده
این پژوهش با هدف تبیین الگوی اقناع سیاسی امیرالمومنین علی (ع) در مواجهه با بحران‌های داخلی صدر اسلام، به توصیف و تحلیل تلاش‌های اقناعی ایشان در دو جنگ مهم جمل و نهروان می‌پردازد. روش تحقیق به کار رفته، توصیفی-تحلیلی با رویکرد موردکاوی تطبیقی است که با استفاده از چارچوب‌های نظری اقناع (نظیر نظریه ارسطو و اصول روان‌شناسی اقناع) به تحلیل یافته‌ها از منابع دست اول و معتبر تاریخی و سیره پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که امیرالمومنین علی (علیه السلام) در این دو واقعه، با وجود تفاوت‌های چشمگیر در مخاطبان، ماهیت بحران و پیامدهای آن، از یک الگوی اقناع سیاسی منسجم و چندوجهی بهره گرفته‌اند. مؤلفه‌های اصلی این الگو شامل اولویت قاطع با اقناع و اتمام حجت پیش از توسل به زور، کاربست جامع روش‌های استدلالی ، عاطفی ، رفتاری و عملی، انعطاف‌پذیری در محتوا و تأکیدات متناسب با مخاطب و بستر، و هدف‌گذاری چندلایه بوده است. این الگو اگرچه همواره به جلوگیری کامل از نبرد منجر نشد، اما در کاهش ابعاد فتنه، جداسازی بخشی از مخالفان، و مشروعیت‌بخشی به اقدام دفاعی امام بسیار مؤثر بود. نتیجه‌گیری کلی پژوهش حاکی از آن است که الگوی اقناع سیاسی امیرالمومنین علی (علیه السلام)، تجلی عملی رهبری حکیمانه و الهی در مدیریت بحران است که با تکیه بر عقلانیت، اخلاق و رأفت، به دنبال فتح دل‌ها و اذهان پیش از فتح میدان بوده است. این الگو دارای پیامدهای کاربردی مهمی برای مدیریت منازعات و مقابله با افراط‌ گرایی در جهان معاصر است.
کلیدواژه‌ها

نهجالبلاغه.(بی تا). گردآوری شریف رضی. قم: دارالهدی.
ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبةالله. (1404ق). شرح نهجالبلاغه.  قم:  مکتبه آیةالله المرعشی.
بلاذری، احمد بن یحیی.(1417ق). انساب الأشراف . ج ۲ . بیروت : دار الفکر.
حسینائی، یحیی؛ احمدی، مسلم. (۱۴۰۱). «شگردهای روانی و تبلیغاتی امام علیg در جنگ صفین؛ الگویی برای جنگ های نوین ». پژوهشنامه علوم دفاعی. سال دوم. شماره ۶. صص: ۶۵ – ۸۸.
کاربخش، فاطمه. (1400). «بررسی شیوه‌های اقناع در سیره سیاسی حضرت علی g زمان خلافت». پژوهشنامه نوین فقهی حقوقی زنان و خانواده. ش ۱4. صص: 105 - 132 .
کاشفی، صدیقه؛ فتاحی‌زاده، فتحیه. (۱۴۰۰). «بررسی جلوه‌های بلاغت در خطبه قاصعه امام علیg». حدیث و اندیشه. ش ۳۲. صص: ۱۵۵–۱۷۶.
طبری، محمد بن جریر.(1387ق). تاریخ الأمم و الملوک. ج ۵ . بیروت:  روائع التراث العربی.
ـــــــــــــــــــــــ.(1387). تاریخ طبری. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان.(1413ق). کتاب الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة . قم:  مکتبه بصیرتی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ.(1414ق). الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد .ج 1. قم: کنگره جهانی شیخ مفید.
مطهری، مرتضی.(1383). جاذبه و دافعه علی g. تهران:  صدرا.
موسوی، فاطمه. (1400). بررسی راهبردهای اقناعی در خطبههای نهجالبلاغه و مقایسه آن با علم روانشناسی.  قم:  مؤسسه پژوهشی حوزه و دانشگاه.
میرخلیلی، سید قاسم؛ خلجی، علی. (۱۳۹۵). «استراتژی امیر مومنان علیg در برخورد با مخالفان در جنگ صفین». معرفت. سال 25. شماره 227. صص: 13- 28.
Aristotle. (2007). On Rhetoric: A Theory of Civic Discourse (G. A. Kennedy, Trans.). New York, NY: Oxford University Press.
Cialdini, Robert B. (2001). Influence: Science and Practice (4th ed.). Boston, MA: Allyn & Bacon.
------------------------------. (2007). Influence: The Psychology of Persuasion. New York, NY: HarperBusiness.
Nasr, Seyyed Hossein, & Dagli, Caner K. (Eds.). (2015). The Study Quran: A New Translation and Commentary. New York, NY: HarperOne.
van Dijk, Teun A. (1998). Ideology: A Multidisciplinary Approach. London, UK: Sage.
---------------------------. (2006). Discourse and Manipulation. Discourse & Society, 17(3), 359–383.