فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

رفتار شناسی پیشگیرانه از خشونت در نامه های حضرت علی(ع) به معاویه؛ با تطبیق بر سیره نبوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران
2 دانشجوی دکترای تاریخ اسلام، دانشگاه باقرالعلوم، قم ، ایران
چکیده
بخش مهمی از تاریخ عصر حکومت امیرالمومنین (ع) را می‌توان در نامه‌های حضرت علی(ع) به معاویه یافت. حضرت علی(ع) در این نامه ها اعلام می کند که حکومتش دارای مشروعیت و مقبولیت است، مردم با او بیعت کردند و نقشی در قتل عثمان نداشت و از معاویه می خواهد با او بیعت کند و از مردم شام برایش بیعت بگیرد. مساله اصلی این پزوهش، این است که امام علی در برابر خودداری معاویه از بیعت، چگونه رفتار کرد تا از جنگ پیشگیری کنند. هدف این مقاله، تبیین رفتارهای پیشگیرانه از خشونت امام علی با تطبیق بر سیره نبوی است. امیرالمومنین(ع) از زمان خلافت تا برگزاری حکمیت، افزون بر ارسال پیک، نامه های فراوان برای معاویه نوشت تا از خشونت جلوگیری کند. تبیین رفتار حضرت علی(ع) در برابر معاویه و تطبیق آن با سیره نبوی، افزون بر دفع شبهات مطرح شده توسط معاویه علیه حضرت علی(ع)، گویای الگوی مناسب برای نظام جمهوری اسلامی در برابر براندازان، شورشیان و جدایی طلبان است. این تبیین، نوآوری مقاله است که در هیچ پزوهشی بدین صورت انجام نشده است. روش تحقیق در این مقاله، روش تحلیلی و شیوه جمع آوری اطلاعات، کتابخانه ای است. این مقاله به دنبال پاسخ به این پرسش است که شیوه رفتاری امیرالمومنین(ع) در مقابل معاویه چگونه بوده است؟ مقاله پیش روی، با محوریت نامه های آن حضرت، رفتار حضرت علی(ع) در مقابل معاویه را تشریح می کند که گویای حداکثر تلاش با استفاده از هر روش صحیح، برای پیشگیری از خشونت و حفظ جان امت اسلامی، حتی یاران معاویه بود.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج البلاغه. (1387ق). تحقیق: صبحی صالح. بیروت: بی‌نا.
ابن ابی الحدید، عبدالحمید. (1414ق). شرح نهج البلاغه. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. بی‌جا: دار احیاء الکتب العربیه.
ابن اثیر، علی. (1386ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
ابن اعثم کوفی، احمد. (1411ق). الفتوح. تحقیق علی شیری. بیروت: دارالاضواء.
ابن بطریق، یحیی‌بن حسن. (1407ق). عمده عیون صحاح الاخبار فی مناقب امام الابرار. قم: النشر الاسلامی.
ابن جوزی، عبدالرحمن ‌بن علی. (1412ق). المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک. تحقیق محمد عبدالقادر و مصطفی عبدالقادر. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن حبان، محمد. (1395ق). الثقات. حیدرآباد: موسسه الکتب الثقافیه.
ابن حجر عسقلانی، احمد. (1415ق). الاصابه فی تمییز الصحابه. تحقیق عادل احمد و علی محمد. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن حمزه طوسی. (1412ق). الثاقب فی المناقب. چاپ دوم. قم: موسسه انصاریان.
ابن حنبل، احمد. (بی‌تا). مسند احمد. بیروت: دار صادر.
ابن سعد، محمد. (بی‌تا). الطبقات الکبری. بیروت: دار صادر.
ابن شبه نمیری، عمر. (1410ق). تاریخ المدینه المنوّره( اخبار المدینه النبویه). تحقیق فهیم محمد شلتوت. بیروت: دار الفکر.
ابن عساکر، علی. (1415ق). تاریخ مدینه دمشق. تحقیق علی شیری. بیروت: دارالفکر.
ابن قتیبه، عبدالله‌ بن احمد. (1413ق). الإمامه و السیاسه. تحقیق، علی شیری. قم: انتشارات شریف رضی.
ابن مزاحم، نصر. (1382ق). وقعهصفین. تحقیق عبدالسلام محمد. چاپ دوم. قم: بصیرتی.
ابن منظور الانصاری، محمدبن مکرم. (1402ق). مختصر تاریخ دمشق لابن عساکر. تحقیق روحیه النحاس. ریاض عبدالحمید. دمشق: دار الفکر.
ابوالفرج اصفهانی. (بی‌تا). الاغانی. چاپ دوم. بیروت: دارالفکر.
احمدی میانجی، علی.(1419ق). مکاتیب الرسول. قم: انتشارات دارالحدیث.
امینی، عبدالحسین. (1977م). الغدیر فی الکتاب و السّنّه و الأدب. الطبعه الرّابعه. بیروت: دار الکتاب العربی.
بغدادی، محمدبن حبیب. (1361ق). المحبر. بی‌جا: مطبعه الدائره.
بلاذری، احمدبن یحیی. (1959م). انساب الاشراف. تحقیق: محمد حمید الله. مصر: مطابع دار المعارف.
پاک‌آئین، محسن. (1390). سفیران پیامبرn و دیپلماسی نبوی. بی‌جا: فرهنگ سبز.
حاجی‌خانی، علی؛ جلیلیان، سعید. (1397). « روش مقابله با جدایی طلبان در نهج البلاغه با محوریت رویکرد تقابلی امام علیg با اقدامات معاویه». پژوهشنامه نهج البلاغه. سال ششم. شماره 23. صص: 39- 58.
حاجی‌زاد، یدالله. (1401). «جایگاه جنگ در مواجهه با دشمن در سیره نظامی امام علیg». جستارهای تاریخ اسلام. سال دوم. شماره 4. صص:121 – 141.
حسینی، غلامحسین. (1380). «قاطعیت و مدارا از دیدگاه امام علىg». روش شناسی علوم انسانی. دوره7. شماره 26. صص:64 – 94.
خوش فر، محسن؛ پوردیان، بهروز. (1391). «روش برخورد امام علی g با ناکثین و مارقین از منظر نهج البلاغه». کنفرانس ملی رویکردهای نوین علوم اسلامی در قرن 21.
خویی، میرزاحبیب الله. (1360ق).‌ منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه. تحقیق: ابراهیم میانجی. چاپ چهارم. طهران: مطبعه الاسلامیه.
راوندی، فضل الله. (بی‌تا). النوادر. تحقیق سعیدرضا علی عسکری. قم: دار الحدیث.
رستمی نجف آبادی، محمد. (1387). «بررسی تاریخی ابقاء یا عزل معاویه از سوی امام علی با استناد به نامه های رد و بدل شده». تاریخ. سال سوم. شماره نهم. صص:79 -103.
زمخشری، محمود. (1412ق). ربیع الابرار و نصوص الاخبار. تحقیق: عبدالامیر مهنا. بیروت: موسسه الاعلمی.
سرخسی، محمد. (1960م). شرح السیر الکبیر. تحقیق صلاح الدین منجد. بی جا. مطبعه مصر.
سمعانی، منصور. (1418ق). تفسیر سمعانی. تحقیق یاسربن ابراهیم و غنیم بن عباس. الریاض: دار الوطن.
طبرسی، فضل بن حسن. (1415ق). مجمع البیان. تحقیق: لجنه من العلماء. بیروت: موسسه الاعلمی.
ــــــــــــــــــــــــ . (1417ق). اعلام الوری باعلام الهدی. تحقیق موسسه آل البیت. قم: موسسه آل البیت.
طبری شیعی، محمد بن جریر. (1415ق). المسترشد. تحقیق احمد محمودی. قم: موسسه الثقافه الاسلامیه لکوشانبور.
طبری، محمدبن جریر. (بی‌تا). تاریخ طبری. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
طوسی، محمد بن حسن. (1365). تهذیب الأحکام فی شرح المقنعه للشیخ المفید. تحقیق حسن موسوی. چاپ چهارم. طهران: دارالکتب الاسلامیه.
طوسی، محمد بن حسن. (1409ق). التبیان فی تفسیر القرآن. تحقیق احمد حبیب قصیر عاملی. بی‌جا: مکتب الاعلام الاسلامی.
فخرالدین رازی. (1406ق). عصمه الانبیاء. قم: منشورات الکتبی النجفی.
قمی، علی بن ابراهیم. (1387ق). تفسیر قمی. تحقیق: طیب موسوی جزایری. چاپ چهارم. قم: دار الکتاب.
کلینی، محمدبن یعقوب. (1363). اصول الکافی. تعلیق علی اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
محمدزاده راوندی، محمد؛ سادات رضوی، زهره. (1399). «الگوهای عملی صلح امیرالمومنین g با تاکید بر نهج البلاغه». صلح پژوهی اسلامی. سال اول. شماره اول. صص: 181- 204.
مسکویه، احمد بن محمد. (1366). تجارب الامم. تحقق ابوالقاسم امامی. طهران: دار سروش.
مفید، محمدبن محمد.(1414ق). الامالی. تحقیق حسین الاستاد ولی و علی اکبر الغفاری. الطبعه الثانیه. بیروت: دار المفید للطباعه و النشر و التوزیع.
مقریزی شافعی، احمد بن علوی. (بی‌تا). النزاع و التخاصم فی ما بین بنی امیه و بنی هاشم. مصر: بی نا.
مهدویان، علیرضا؛ افتخاری، اصغر. (1397). «شاخص‌های جنگ عادلانه در سیره نظامی امیرالمومنینg». مطالعات تاریخ اسلام. سال دهم. شماره 38. صص: 161- 187.
نسائی، احمد بن شعیب. (1411ق). السنن الکبری. تحقیق عبدالغفار سلیمان. بیروت: دار الکتب العلمیه.
واقدی، محمدبن عمر. (1405ق). المغازی. تحقیق مارسدن جونس. بی‌جا: نشر دانش اسلامی.
ویل دورانت. (1337). تاریخ تمدن. بی‌جا: اقبال.