فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

تحلیل شواهد تاریخی ناظر به استفاده از ظرفیت وراثت، نَسَب و شرافت خاندانی؛ نقبی بر زیارت وارث

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث و پژوهشگر تاریخ تشیع، پژوهشگاه مطالعات اسلامی جامعه الزهرا، قم، ایران
2 دکترای تاریخ اهل بیت(ع) و مدیرگروه تاریخ پژوهشگاه مطالعات اسلامی جامعه الزهرا (س)، قم، ایران
چکیده
شرافت خاندانی و افتخار و تفاخر به نَسَب از ظرفیت‌های مهم اجتماعی، اعتقادی و سیاسی در ملل و جوامع بوده و به ویژه شناخت نَسب همواره در طول تاریخ، مرکز توجهِ وجدان اجتماعی عرب بود. در نظام اجتماعی صدر اسلام، امتیاز فردی و قبیله‌ای نسبت به دیگران مرهون شرافت خاندانی آن‌ها بود. استفاده از این ظرفیت توسط ائمه (ع) با توجه به شناختی که نسبت به افکار عمومی عصر خویش داشتند صورت می‌گرفت و همین، ضرورت و اهمیتِ پرداختن به این مسأله را برمی‌تابد. تحقیق حاضر به روش توصیفی و تحلیلی با هدف ارائه تصویر صحیحی از کاربست ظرفیت شرافت خاندانی در اثبات حقانیت در قالب «زیارت وارث» توسط اهل بیت (ع) انجام می‌گیرد. این پژوهه در صدد پاسخ به این پرسش است که شواهد تاریخی ناظر به استفاده از ظرفیت نَسب، توسط اهل بیت (ع) با تمرکز بر زیارت وارث چگونه تحلیل می‌شود. بر اساس یافته‌ها، استفاده پیامبر (ص) از ظرفیت نَسَب به هنگام ارسال نامه‌ به نجاشی جهت معرفی جعفر بن ابیطالب، استناد حضرت زهرا (س) به نَسَب خویش در خطبه‌های مقابل غاصبان خلافت و فدک، استفاده از ظرفیت شرافت خاندانی توسط حسنین علیهما السلام با انتساب خویش به فاطمة (س) در بزنگاه صلح و قیام از جمله شواهد تاریخی بر استفاده از ظرفیت وراثت و شرافت خاندانی است که مؤید مفاهیم «زیارت وارث» است. کاربرد اصطلاحات ناظر به شرافت نَسَب در ادعیه، زیارات و رجزخوانی های اهل بیت(ع) پاسخی به افکار عمومی زمانه خویش بوده و در تنافی با آیه «إنَّ أکرَمَکُم عِندَاللهِ أتقَیکُم» نیست.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
ابن ابی الحدید، عبدالحمید. (بی‌تا). شرح نهج البلاغه. تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم. قم: مکتبه آیه الله العظمی مرعشی نجفی.
ابن اثیر جزری، مبارک بن محمد. (1364). النهایه فی غریب الحدیث و الأثر. تحقیق: طاهر أحمد الزاوی، محمود محمد الطناحی. چاپ چهارم. قم: اسماعیلیان.
ابن اثیر، علی بن محمد. (1386ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1404ق). عیون أخبار الرضا. تصحیح وتعلیق وتقدیم : الشیخ حسین الأعلمی. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
ــــــــــــــــــــــــ . (1385ق). علل الشرایع. تحقیق: سید محمد باقر بحرالعلوم. نجف: منشورات المکتبه الحیدریه و مطبعتها.
ــــــــــــــــــــــــ . (1379). معانی الاخبار. تحقیق: علی اکبر غفاری. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1412ق). المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم. تحقیق: محمد عبد القادر عطا و مصطفى عبد القادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. (1404ق). تهذیب التهذیب. بیروت: دارالفکر.
ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد. (1971م). دیوان المبتدأ و الخبر فى تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوى الشأن الأکبر. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
ابن سعد، محمد. (1410ق). الطبقات الکبری. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن سلام، ابو عبید قاسم. (1410ق). النسب. بی‌جا: دارالفکر.
ابن شاذان، محمد بن احمد. (1407ق). مائه منقبهمن مناقب أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب و الأئمه من ولده علیهم السلام من طریق العام. تحقیق: مدرسه الإمام المهدی f / إشراف: السید محمدباقر بن المرتضى الموحد الأبطح. قم: مدرسه الإمام المهدی g بالحوزه العلمیه.
ابن شهرآشوب، محمد بن علی. (1376ق). مناقب آل ابی طالب. نجف: مکتبه الحیدریه.
ابن طاووس، علی بن موسی. (1416ق). مصباح الزّائر. تحقیق: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث. قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر. (1372). مهاجران آل ابوطالب. ترجمه: محمدرضا عطایی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
ابن طقطقی، محمد علی. (1418ق). مقدمه الاصیلی فی انساب الطالبیین. قم: کتابخانه عمومی آیت الله مرعشی نجفی.
ابن عساکر، علی بن حسن. (1415ق). تاریخ مدینه دمشق. تحقیق: علی شیری. بیروت: دار الفکر.
ابن عنبه، احمد بن علی. (1380ق). عمده الطالب فی انساب آل ابی طالب. تحقیق و تصحیح: محمد حسن آل الطالقانی. چاپ دوم. نجف: منشورات المطبعه الحیدریه.
ابن قنیتو، عبدالرحمن بن ابراهیم. (بی‌تا). خلاصه الذهب المسبوک مختصر من سیر الملوک. بغداد: مکتبه المثنی.
ابن قولویه، جعفر بن محمد. (1417ق). کامل الزیارات. تحقیق: شیخ جواد قیومی. بی‌جا: مؤسسه النشر الفقاهه.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر. (1408ق). البدایه و النهایه. تحقیق: علی شیری. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابن مسکویه، احمد بن محمد. (1422ق). تجارب الامم. تحقیق: ابوالقاسم امامی. چاپ دوم. بی‌جا: دار سروش للطباعه والنشر.
ابن‌ منظور،  محمدبن مکرم. (1414ق). لسان العرب. چاپ سوم. بیروت: دار صادر.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین. (1385ق). مقاتل الطالبیین. تحقیق: کاظم مظفر. چاپ دوم. نجف: منشورات مکتبه الحیدریه.
ابومخنف، لوط بن یحیی. (1367). وقعه الطف. تصحیح: محمد هادی یوسفی غروی. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
احمدی میانجی، علی. (1998م). مکاتیب الرسول n. بی‌جا: دار الحدیث.
اربلی، علی بن عیسی. (1405ق). کشف الغمه فی معرفه الائمه. چاپ دوم. بیروت: دار الأضواء.
ازهری، محمد بن احمد. (1421ق). تهذیب اللغه. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
الویری، محسن. (1388). «فرانقش هدایتگری و سیره اجتماعی فاطمه h؛ درآمدی روش‌شناختی». شیعهشناسی. ش28. صص:7-30.
بغدادی، محمد بن حبیب. (بی‌تا). کتاب المحبر. تحقیق: ایلزه لیختن شتیتر. بیروت: دار الآفاق الجدیده.
بلاذری، احمد بن یحیی. (1988م). فتوح البلدان. بیروت: دار و مکتبه الهلال.
بیهقی، احمد بن حسین. (1405ق). دلائل النبوه ومعرفه أحوال صاحب الشریعه. محقق: عبدالمعطی امین قلعجی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
پاکتچی، احمد. (1393). روششناسی تاریخ. تهران: دانشگاه امام صادق g .
جاحظ، عمرو بن بحر. (2002م). رسائل الجاحظ: الرسائل السیاسیه. بیروت: دار و مکتبه الهلال.
جعفری، حسین‌محمد. (1382). تشیع در مسیر تاریخ. ‌مترجم: محمدتقی آیت‌اللهی. چاپ یازدهم. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
جواد علی. (1422ق). المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام. چاپ چهارم. بی جا: دار الساقی.
جواهرکلام، عبد الحسین. (1382). تربت پاکان قم. قم: انصاریان.
جوهری، احمدبن عبدالعزیز. (1413ق). السقیفه و فدک. تحقیق: محمد هادی امینی. چاپ دوم. بیروت: شرکه الکتبی للطباعه و النشر.
حائری کرکی، سید محمد. (1418ق). تسلیه المجالس وزینه المجالس. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه .
حموی، یاقوتبن عبدالله. (1979). معجم البلدان. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
خطیب بغدادی، احمدبن على. (1417ق). تاریخ بغداد. تحقیق: عبدالقادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ذهبی، محمد بن احمد. (1407ق). تاریخ الاسلام. تحقیق : د. عمر عبد السلام تدمرى. بیروت: دارالکتاب العربی.
سجستانی، سلیمانبن اشعث (ابن داود). (1410ق). السنن. تحقیق وتعلیق : سعید محمد اللحا. بیروت: دار الفکر.
سخاوی، علی بن احمد. (1406ق). تحفه الاحباب و بغیه الطلاب. قاهره: مکتبه الکلیات الازهریه.
 شیخ الاسلامی، حسین.(1425ق). مسند فاطمه الزهرا h. قم: انصاریان.
صالحی، کورش؛ خاشی، رحیمه. (1399). «کاربرد نسب و تأثیر آن در چالش‌های دو قرن نخست جهان اسلام». مطالعات ایرانی اسلامی. دوره 10. ش3. صص:57-74.
صفار قمی، محمدبن حسن. (1362). بصائر الدرجات. تصحیح وتعلیق وتقدیم: حاج میرزا حسن کوچه‌باغی. تهران: منشورات الأعلمی.
صفدی. (1420ق). الوافی بالوفیات. تحقیق: أحمد الأرناؤوط وترکی مصطفى. بیروت: دار إحیاء التراث.
صفری فروشانی، نعمت الله؛ عالمی، سیدمحمد رضا. (1392). «عوامل رشد انساب نگاری اسلامی و کارکردهای آن». مطالعات تاریخی جهان اسلام. دوره 1. ش 1. صص:130-103.
طبرسی، احمد بن علی. (1966م). الاحتجاج. تحقیق: محمدباقر خرسان. نجف: دار النعمان للطباعه والنشر.
طبری، محمد بن جریر. (1403ق). تاریخ الأمم و الملوک. چاپ چهارم. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
طوسی، محمد بن حسن. (1411ق). مصباح المتهجد. بیروت: مؤسسه فقه الشیعه.
ــــــــــــــــــــــــ . (1364). تهذیب الاحکام. تحقیق و تعلیق: سیدحسن موسوی خرسان. چاپ سوم. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
طیبی، سیدمحمد؛ دشتکی، فرهاد. (1397). «سیادت و سادات در دوره قاجار». تاریخ نامه ایران بعد از اسلام. ش16. بهار و تابستان 1397. صص:113-135.
عاملی، جعفرمرتضی. (1426ق). الصحیح من سیره نبی الاعظم. قم: دار الحدیث.
عمری، علی‌ بن محمد. (1380). المجدی فی انساب الطالبیین. تحقیق: احمد مهدوی دامغانی. قم:  کتابخانه عمومی حضرت آیه الله مرعشی نجفی.
فراهیدی، خلیل‌بن احمد. (1409ق). العین. چاپ دوم. قم: نشر هجرت.
قلقشندی، احمد بن علی. (بی‌تا). صبح الاعشی فی صناعه الأنشاء. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ـــــــــــــــــــــــــ . (1984م). نهایه الارب فی معرفه انساب العرب. بیروت: دارالکتب العلمیه.
کلینی، محمدبن یعقوب. (1363). الکافی. تحقیق: علی اکبر غفاری. چاپ پنجم. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
کوفی، محمدبن سلیمان. (1412ق). مناقب الامام امیر المومنین. تحقیق: شیخ محمد باقر محمودی. قم: مجمع احیاء الثقافه الاسلامیه.
مالکی، ابن صباغ. (1422ق).  الفصول المهمه فی معرفه احوال الائمه. قم: دار الحدیث.
ماوردی، علی بن محمد. (1966م). الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه. چاپ دوم. مصر: توزیع دار التعاون للنشر والتوزیع عباس أحمد الباز مکه المکرمه.
متقی هندی، علی بن حسام الدین. (1409ق). کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال. بیروت: مؤسسه الرساله.
محلی، حمید بن احمد. (1405ق). الحدائق الوردیه فی مناقب الائمه الزیدیه. تحقیق: مرتضی بن زید محطوری حسنی. چاپ دوم. دمشق: دار اسامه.
مرسلوند، حسن. (1376). زندگینامه رجال و مشاهیر ایران. تهران: الهام.
مزی، جمال الدین ابی الحجاج یوسف. (1406ق). تهذیب الکمال. تحقیق: بشار عواد معروف. چاپ چهارم. بیروت: مؤسسه الرساله.
مشهدی، محمدبن جعفر. (1419ق). المزار. تحقیق: جواد قیومی. قم: نشر القیوم.
مغربی، قاضی نعمان. (1414ق). شرح الأخبار فی فضائل الأئمه الأطهار. تحقیق: محمد حسینی جلالی. چاپ دوم. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
مفید، محمد بن محمد. (1414ق). الإرشاد فی معرفه حجج الله على العباد. بیروت: دار المفید.
ــــــــــــــــــــــ . (1414ق). المزار. تحقیق: شیخ محمد باقر ابطحی. چاپ دوم. بیروت: دار المفید.
موریموتو، کازوئو. (1386). «مطالعه‌ای مقدماتی درباره پراکندگی جغرافیایی «نقابه الطالبیین» در پی درک و فهمی از پراکندگی و گسترش اولیه سیدها». ترجمه محمد حسین حیدریان، آینه میراث. دوره جدید. ش 36-37. صص: 99-150.
نجفی، محمدجواد. (1382). «نسب‌شناسی در دوره اسلامی». تاریخ اسلام. ش 13. صص:5-44.
نویری، احمد بن عبد الوهاب. (بی‌تا). نهایه الارب فی فنون الادب. قاهره: وزاره الثقافه والارشاد القومی المؤسسه المصریه العامه للتألیف والترجمه والطباعه والنشر.
وکیع، محمد بن خلف. (بی‌تا). اخبار القضاه. بیروت: عالم الکتب.
یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب. (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر.