فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

خوانش نوین حقوقی از راعی و رعیت در پرتو سیره رضوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه حقوق، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
2 استادیار گروه حقوق عمومی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز، تهران، ایران
چکیده
هرمکتبی بر اساس نگرشی که در خصوص جایگاه انسان در هستی دارد نوع مطلوب خود از حکمرانی رامعرفی می‌نماید. در مکتب غرب، حکمرانی مطلوب الگویی نوین از حکمرانی است، که هدف آن افزایش کارایی و توانمندی دولت، با اصلاح روش‌های حکمرانی است.در مکتب اسلام و به ویژه در سیره ائمه همچون امام رضا (ع) الگوی راعی ورعیت وجود دارد، که در آنجا مسئولیت طرفینی و متقابل است. سؤالی که قرار است این پژوهش به آن پاسخ دهد این است که آیا بین این دو الگو ارتباطی وجود دارد؟ یا به ‌طورکلی باهم در تضاد هستند؟ هدف این پژوهش، بیان تعریفی دقیق و روشن از مفهوم راعی ورعیت بر اساس سیره رضوی و رفع ابهامات از این مفهوم و سپس بررسی نسبت دو مقوله ی "حکمرانی مطلوب" و "راعی و رعیت" باهم است. در اسلام به مقوله مسئولیت و پاسخگویی بسیار تأکید شده آیات قرآن واحایث رضوی بسیاری در این زمینه وجود دارد؛ که باعث گردیده که در این زمینه با حکمرانی مطلوب نقطه اشتراک داشته باشد. اما در اسلام مسئولیت از جهت منشأ مسئولیت و تقابل وتماثل حق وتکلیف باحکمرانی مطلوب که خواستگاه اومانیستی دارد متفاوت می‌باشد. مضافا آن که مسئولیت دراسلا م فقط جنبه رسمی ودنیایی ندارد بلکه جنبه اخروی نیزدارد. مقاله حاضر تلاش می نماید تا وجوه اشتراک و افتراق دو مفهوم مسئولیت در الگوی حکمرانی خوب و راعی و رعیت در الگوی حکمرانی اسلامی را به مدد روش تحلیلی- توصیفی و با مراجعه به منابع مکتوب و الکترونیکی هر دو حوزه مورد مداقه حقوقی قرار دهد
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج البلاغه. (1379). گردآوری: شریف رضی. ترجمه : محمد دشتی. قم: مشهور.
ایزدی‌فرد، علی‌اکبر؛ کاویار، حسین. (1389). «مسئولیت پذیری کارگزاران و مدیران از دیدگاه امام علی g با تاکید بر مؤلفه‌های اخلاق حرفه‌ای». پژوهش نامه علوی. سال اول. شماره دوم. صص: 1-20.
آجرلو، اسماعیل. (1395).« آشنایی با مفاهیم حقوق عمومی بررسی مفهوم امت». پژوهشکده شورای نگهبان دفتر مطالعات نظام سازی اسلامی، بازیابی شده در تاریخ 15/12/ 1397. برگرفته از: http://www.shora-rc.ir.
آل کج‌باف، حسین؛ فرج دنیوی، حسن. (1391). «حکمرانی مطلوب از منظر قرآن و نهج البلاغه با تأکید بر پاسخگویی». مطالعات قرآنی. دوره سوم. شماره 10. صص: 31- 64.
باقر الموسوی، محسن. (1380). مدیریت و نظام اداری از دیدگاه امام علی g. مترجم: سید حسین سیدی. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
جمشیدی، محمد حسین. (1388). «حکومت و رعایت در آمدی بر فلسفه سیاسی حکومت اسلامی». دانش سیاسی. سال پنجم. شماره اول. صص: 67-41.
ــــــــــــــــــــــــ . (1396).«تبیین معناشناسی شناختی مفاهیم «راع» و«رعیت» بر مبنای حدیث نبوی و ارتباط آن با حقوق شهروندی». جستارهای زبانی. سال اول. شماره1. صص:239-282.  
جوادی آملی، عبدالله. (1393). «مسئولین باید بدانند به منزله گوش و چشم آن‌ها هستند». درس اخلاق. بازیابی شده در 15 فروردین 1398. برگرفته از: https://www.mehrnews.com.
حسینی‌تاش، سیدعلی ؛ واثق، قادر علی. (1393). «حکمرانی خوب و ارائه حکمرانی شایسته بررسی شاخص‌های این دو از دیدگاه امیرالمؤمنین علی g». اسلام و پژوهش های مدیریتی. سال سوم. شماره دوم. پیاپی 8. صص: 7- 28.
  حسینی، زهرا؛ ایزدی، مهشید؛ وکیلی، نجمه و انصاریان، فهیمه. (1397). «بررسی و اهداف تربیت مبتنی بر مسئولیت‌پذیری با نظر به مراحل تربیتی مد نظر اسلام». آموزههای تربیتی در قرآن وحدیث. سال سوم. شماره پیاپی 5. صص: 17-36.
حشمت‌زاده، محمدباقر؛ حاج یوسفی، امیر محمد ؛ طالبی، محمدعلی. (1396). «بررسی موانع تحقق حکمرانی خوب در فرهنگ سیاسی ایران». جستارهای سیاسی معاصر. سال هشتم. شماره اول. صص: 1-24.
 درزی، قاسم ؛ صدریه، پیام. (1394). « نگرشی میان رشته ای به حکمرانی خوب؛ زمینه مندسازی حکمرانی خوب در قرآن و نهج البلاغه ». پژوهش های  نهج البلاغه. دوره 14. شماره 46. صص: 103- 126.
دلیر، نیره. (1393). «گفتمان رعیت و راعی در نظام اندرزنامه‌های دورۀ اسلامی». جستارهای سیاسی معاصر. سال پنجم. شمارة سوم. صص: 62 –82.
رحیمی، غلامرضا. (1393). «حقوق متقابل ملت و دولت از دیدگاه اسلام و لیبرالیسم». سیاست متعالیه. سال دوم. شماره هفتم. صص: 137- 154.
رزمی، محمدجواد؛ رضاییان، سمانه؛ صدیقی، سمیه. (1394). «الزامات تحقق حکمرانی خوب برای دستیابی به توسعۀ انسانی». پژوهشهای اقتصاد توسعه و برنامهریزی. شماره دوم. صص: 51-63.
دیدگاه، زهرا؛ شریعتی، سید صدرالدین، بهشتی، سعید و ایمانی نائینی، محسن. (1397). «تبیین نقش مسئولیت‌پذیری در تربیت اجتماعی نوجوانان بر اساس تفسیر المیزان». فرهنگ مشاوره و رواندرمانی. سال نهم. شماره 34. صص: 27-56.
شریف‌زاده، فتاح ؛ قلی‌پور، رحمت الله. (۱۳۸۲). «حکمرانی خوب و نقش دولت». مدیریت فرهنگ سازمانی. سال اول. شماره 4. صص: 93-109.
شیداییان، حسین. (1383). «مبانی دینی پاسخگویی و مسئولیت پذیری در اندیشه سیاسی در اندیشه مقام معظم رهبری». حصون. شماره 1.
عمید زنجانی، عباسعلی ؛ محمدی، محمد علی. (1385). «منابع و مبانی حقوق عمومی در اسلام». اندیشه حقوقی. سال چهارم. شماره یازدهم. صص:5-34.
غازی، داوود بن سلیمان. (۱۳۷۶).  مسندالرضا.  محقق: محمد جواد حسینی جلالی. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
فقه الرضا. (1389). منسوب به امام رضا g.  محقق: رحمت الله رحمتی اراکی. قم:  دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم .
کاتوزیان ناصر. (1400). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران. چاپ پانزدهم. تهران: گنج دانش.
 کلینی، محمد بن یعقوب. (1325). الکافی. ج1. قم: انتشارات موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
کمالی، یحیی. (1388). «حکمرانی خوب چیست». تدبیر. شماره 206. صص: 20-22.
گرجی ازندریانی، علی اکبر. (1388). «ده فرمان حقوق عمومی: تأملی درباره اصول و مفاهیم بنیادین حقوق عمومی»، فصلنامه حقوق. دانشکده حقوق و علوم سیاسی. دوره 41. شماره 2. تابستان 1390. صص: 205-223.
مجلسی، محمد باقر. (1403ق). بحارالانوار . بیروت: موسسه الوفاء.
مطهری، مرتضی. (1396). سیری در نهج البلاغه. چاپ 68. تهران: انتشارات صدرا.
مفتح، محمد هادی؛ قاسمی، غلامعلی ؛کرد نژاد، نسرین. (1394). «امکان‌سنجی اجرای نظریه حکمرانی خوب در جوامع اسلامی با تاکید بر جمهوری اسلامی ایران». پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب. سال دوم. شماره 2. صص: 151-175.
نادری، مهدی. (1390). «حکمرانی خوب معرفی و نقدی اجمالی». اسلام و پژوهشهای مدیریتی. سال اول. شماره اول. صص: 69-94.
نجفی آشتیانی، مهدی. (1381). «مسئولیت یا پاسخگویی». کمال مدیریت. شماره1. صص: 145- 173.
نوری طبرسی، میرزا حسین. (1368). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل . تحقیق موسسه آل‌البیت علیهم السلام لاحیاء التراث.
ورعی، سید جواد. (1381). حقوق و وظایف شهروندان و دولتمردان. قم: دبیرخانه مجلس خبرگان.
یگانگی، سیده‌عاطفه؛ الوانی، سیدمهدی ؛ معمار زاده طهران، غلامرضا. (1395). «اولویت‌بندی شاخصه‌های حکمرانی خوب در سازمان کارا (مطالعه موردی شعب بانک رفاه استان قزوین)». رسالت مدیریت دولتی. سال هفتم. شماره 21. صص: 1-9.
 Being and Nothingness, Jean-Paul Sartre, translate by Hazel E. Barnes, p 55
Pure Theory of Law, Hans Kelsen, translate by Max Knight, p 44.