فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

مناسبات عبدالله بن عباس با امام علی(ع) در عصر خلافت(35-40ق)؛ بررسی موردی چالش ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه تاریخ اسلام، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم ، ایران
2 طلبه سطح سه تاریخ اسلام، جامعه الزهرا(س)، قم: ایران
چکیده
عبدالله بن عباس از صحابه رسول خدا(ص) و سه امام نخست شیعیان بوده و نقش ارزنده ای را در تاریخ اهل بیت(ع) و تشیع ایفاء نموده است. به طوریکه وی از یاران قابل اعتماد امام علی(ع) در عصر خلافت، نماینده پیشنهادی ایشان در موقعیت های پرمخاطره ای چون حکمیت و گفتگو با اهل جمل و خوارج و مشوقان مردم به بیعت با امام حسن(ع) بوده است. با این همه نمی توان مواضع و رویکردهای وی را بی تاثیر در برخی معضلات عصر خلافت امام علی(ع) دانست. این تحقیق با اذعان به جایگاه رفیع و موثر عبدالله بن عباس در انتقال معارف اسلامی و حمایت از اهل بیت(ع) به بررسی چالش های وی در مناسباتش با امام علی(ع) در عهد خلافت می پردازد. تحقیق حاضر با تکیه بر منابع تاریخی و حدیثی و روش توصیفی-تحلیلی به این نتیجه رسیده است که امام علی(ع) در کنار بهره مندی از حمایت، مشورت و همراهی عبدالله بن عباس در موارد متعددی با دخالت در تصمیم گیری، تخلف در ماموریت، خیانت در امانت، سهم خواهی و حتی انتساب نامه از سوی وی، مواجه بوده اند.
کلیدواژه‌ها

نهج البلاغه. (1414ق) گردآوری شریف الرضی.  محقق: فیض الإسلام. قم: هجرت.
ابن أبی الحدید. (بی‌تا). شرح نهج البلاغه. محقق: محمد أبوالفضل ابراهیم. بیروت: دار احیاء الکتب العربیه.
ابن اثیر. (1385ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر- دار بیروت.
 ابن اعثم کوفی. (1411ق). ‏ الفتوح. تحقیق: على شیرى. بیروت: دارالأضواء.
ابن حجر عسقلانی. (1415ق). الإصابه فی تمییز الصحابه. تحقیق: عادل احمد عبدالموجود و على محمد معوض. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن حزم. ( 1403ق). جمهره انساب العرب. تحقیق: لجنه من العلماء. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن خلدون. (1408ق). تاریخ ابن خلدون. تحقیق: خلیل شحاده. بیروت: دار الفکر.
ابن سعد. (1410ق). الطبقات الکبرى. تحقیق: محمد عبدالقادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن شهر آشوب. (1379ق). المناقب‏. قم: علامه.
ابن طاووس. (1375‏). کشف المحجه لثمره المهجه. محقق: محمد حسون. قم: بوستان کتاب.
ابن عبدالبر. (1412ق). الاستیعاب فى معرفه الأصحاب. تحقیق: على محمد البجاوى. بیروت: دار الجیل.
ابن کثیر. (1407ق). البدایه و النهایه. بیروت: دار الفکر.
ابن مغازلى. (1424ق)‏. مناقب أهل البیت علیهم السلام. صنعاء: دارالآثار.
ابونعیم. (بی‌تا). حلیه الأولیاء و طبقات الأصفیاء. قاهره: دار ام القری.
أحمد بن حنبل. (بی‌تا). مسند أحمد بن حنبل. مصر: مؤسسه قرطبه- مصر.
امینی، عبدالحسین. (بی‌تا). الغدیر. مترجم جمعی از نویسندگان‏. بی‌جا. بینا.
بحرانى، ابن میثم. (بی‌تا). شرح نهج البلاغه. ترجمه: محمدى مقدم و نوایى. قاهره : مجمع البحوث الإسلامیه.
بخاری، محمد بن إسماعیل. (1407ق). الجامع الصحیح المختصر. بیروت: دار النشر-دار ابن کثیر.
بلاذری، أحمد بن یحیى. (1417ق). انساب الأشراف. تحقیق: سهیل زکار و ریاض زرکلى. بیروت: دار الفکر.
ثقفى کوفی. (1395ق). الغارات. مصحح: جلال الدین‏ محدث. تهران: انجمن آثار ملی.
خویى، میرزا حبیب الله. (1358). منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه‏. تهران: مکتبه اسلامیه.
دینوری، ابن قتیبه. (1410ق). الإمامه و السیاسه. تحقیق: علی شیری. بیروت: دارالأضواء.
ذهبی، شمس‌الدین محمد. (1413ق). سیراعلام النبلاء. تحقیق: شعیب الأرناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی. بیروت: مؤسسه الرساله.
ذهبی، محمد حسین. (بی‌تا). التفسیر و المفسرون. بیروت: دار حیاء التراث العربی.
رفیعی، محسن؛ شریفی، معصومه .(1390). « بررسی نظریه ابن تیمیه در انکار شاگردی ابن عباس نزد امام علیg، و نقد آن با تکیه بر منابع أهل سنّت» .اندیشه تقریب . سال هشتم. شماره29. صص: 33- 46.
زرین کلاه، الهام؛ نیل ساز، نصرت؛ غروی نائینی، نهله؛ مهدوی راد، محمد علی. (1398). « تحلیل انتقادی روایات متعارض کشی در جرح و تعدیل ابن عباس» . حدیث پژوهی . سال یازدهم. شماره 21. صص: 241 – 276.
زرین کلاه، الهام. (1404). « ارزیابی میزان همسویی و مطابقت میانی قرآن شناختی ابن عباس و اهل بیت b». پژوهشنامه قرآن و حدیث . شماره 31. پاییز و زمستان 1401. صص: 121 – 145.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر. (1415ق). الاتقان فی علوم القران. بیروت: دارالکتب العلمیه.
طبری، محمد بن جریر. (1387ق). تاریخ طبری. تحقیق: محمد أبوالفضل ابراهیم. بیروت: دار التراث.
طبری شیعی، عماد الدین. (بی‌تا).  کامل بهائى. بی‌جا: مرتضوى.
مادلونگ. ویلفرد. (1384). جانشینی حضرت محمدn (پژوهشی پیرامون خلافت نخستین). ترجمه: جواد قاسمی و دیگران. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
متقی هندی. (1421ق). کنز العمال. تصحیح: شیخ صفوه السقا. بیروت: موسسه الرساله.
مجلسى، محمدباقر. (1403ق). بحار الانوارالجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مجمل التواریخ و القصص. (بی‌تا). تحقیق: ملک الشعراء بهار. تهران: کلاله خاور.
مسعودی، أبو الحسن على بن الحسین. (1409ق). مروج الذهب و معادن الجوهر. تحقیق: اسعد داغر. قم: دار الهجره.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق (الف)). الإختصاص. محقق مصحح: علی اکبر غفارى و محمود محرمى زرندى. قم: الموتمر العالمى لشیخ المفید.
ــــــــــــــــــــــ. (1413ق (ب)). الإرشاد. تحقیق: مؤسسه آل البیت علیهم السلام لتحقیق التراث. بیروت: دار المفید.
ــــــــــــــــــــــ. (1413ق (ج)). الجمل‏. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
همتی پور، مرتضی؛ خانی، حامد (فرهنگ مهروش)؛ موسوی، سید رضا؛ میر، محمدعلی. (1400). « «سلوک اخلاقی فردی و اجتماعی از نگاه ابن عباس» . تاملات اخلاقی . دوره دوم. شماره چهارم. صص: 27 – 52.