فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

بررسی و نقد وجوه تأثیرپذیری لفظی و معنایی ابن مقفع از کلام علی (ع) (مطالعه موردی: کلیله و دمنه، الأدب الصغیر و الأدب الکبیر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.
2 دانشجوی دکترای زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.
چکیده
 ابن مقفع با ترجمه یا تألیف آثاری چون کلیله و دمنه، الأدب الصغیر و الأدب الکبیر، که در آن‌ها نشانه‌هایی قوی از تأثیرپذیری وی از کلام حضرت علی (ع) دیده می‌شود، پژوهشگران را با چالش‌هایی مواجه ساخته است؛ زیرا در مورد مؤلف یا مترجم بودن او در آثار یادشده، اختلاف نظر وجود دارد. این پژوهش با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی، بر آن است تا نقش ابن مقفع را به عنوان مترجم یا مؤلف این آثار بررسی و نحوة تأثیرپذیری وی را از کلام حضرت علی (ع) ارزیابی کند. پژوهش حاضر با این چالش مواجه است که اگر آثار یادشده به عنوان ترجمه‌های ابن مقفع از فرهنگ‌های دیگر به زبان عربی معرفی شوند، تکرار عین جمله‌هایی از نهج‌البلاغه در این آثار، جز با تألیف بودن و استفاده نویسنده از منابع ادب عربی، به‌ویژه نهج‌البلاغه، قابل توجیه نیست. همچنین، اگر نقش ابن مقفع در آثار یادشده به عنوان مترجم معرفی شود، پرسش‌هایی دربارة چرایی و چگونگی وجود جملات نهج‌البلاغه در آثار وی مطرح می‌شود. نتیجه نشان می‌دهد که ابن مقفع در آثار ترجمه‌ای خود، سبک ویژه‌ای داشته و ضمن حفظ ماهیت ترجمه‌ای و میراث فکری زبان مبدأ، از منابع و میراث فکری زبان مقصد، به‌ویژه سخنان امام علی (ع) که به اشکال گوناگون در دربارها پراکنده بوده و امروزه در قالب نهج‌البلاغه گردآوری شده، بهره برده است. این بهره‌مندی در قالب اقتباس از عبارات بدون تغییر لفظ، اقتباس با جابجایی لفظ، اقتباس از ساختار و جملات و ترکیبات، و نیز ذکر مضامین همراه با الفاظ بسیار نزدیک و مشابه به نهج‌البلاغه صورت گرفته است.
کلیدواژه‌ها

نهجالبلاغه.
ابن ابی الأصبع. (1946). رسائل البلغاء. مصر: دار الکتب العربیة.
ابن ابی الحدید. (1965). شرح نهج البلاغه. جلد اول. تحقیق محمد ابو الفضل ابراهیم. بی‌‌جا: دار الإحیاء.
ابن قتیبه، أبو محمد عبدالله بن مسلم دینوری. (بیتا). عیون الأخبار. بی‌‌جا: دار الکتب العربیة.
ابن قینه، عمر. (2000). الرؤیة الفکریة فی الحاکم والرعیة لدی ابن المقفع وابن العنابی والکواکبی. عمّان: دار أسامة للنشر والتوزیع.
ابن مقفع، عبدالله. (1407ق). الأدب الصغیر والأدب الکبیر. بیروت: دار بیروت للطباعة والنشر.
ابن ندیم، محمد بن اسحاق. (1997). الفهرست. جلد ۱. بیروت: دار المعرفه.
ــــــــــــــــــــــــــ . (1416ق). کلیله و دمنة. تحقیق: الشیخ الیاس خلیل زخریا. بی‌‌جا: دار الأندلس للطباعة والنشر والتوزیع.
امینی نجفی، محمد هادی. (1401). نهج البلاغة وأثره علی الأدب العربی. تهران: مؤسسة نهج البلاغه.
أنیس المقدسی. (1989). تطور أسالیب النثریة. بیروت: دار العلم للملایین.
حمزه، عبد اللطبف. (1964). ابن المقفع. چاپ دوم. بی‌‌جا: دار الکتب العربی.
رسولی، حجت. (1378). «منشأ فصاحت و بلاغت عبدالله بن مقفع». مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. دوره37. شماره 148 و149. صص: 120- 135.
زریاب خویی، عباس. (1377). «ابن مقفع». دائرة المعارف بزرگ اسلامی. جلد چهارم. صص: 670- 680.
زمخشری، ابو القاسم محمود بن عمر. (1410). ربیع الأبرار ونصوص الأخبار. قم: شریف رضی.
سبزیانپور، وحید. (1387). «تأثیر کلام علی g در آثار ابن مقفع و نقدی بر مقالۀ "الادب الصغیر والکبیر" در دائرة المعارف بزرگ اسلامی». مقالات و بررسیها. شماره 88. صص: 82- 87.
ـــــــــــــــــ. (1390). «تأثیر حکمتهای عربی نهج البلاغه در ترجمۀ عربی کلیله و دمنه». نقد و ادبیات تطبیقی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه رازی. سال اول. شماره1. صص: 75- 101.
ـــــــــــــــــ. (1391). «خوشههایی از خرمن اندیشههای ایرانی در کتاب الأدب الصغیر (مطالعه موردی: حکمتهای بزرگمهر در الأدب الصغیر)». ادب عربی. سال چهارم. شماره 4. صص: 47- 67.
شهیدی، سید جعفر. (1380). «بهره ادبیات از سخنان علی g». قرآن و حدیث. شماره 1. صص: 25- 38.
شیکهر، ایندو. (1385). پنجاتنترا. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
صفا، ذبیح الله. (1373). تاریخ ادبیات ایران. چاپ 13. تهران: فردوس.
ضیف، شوقی. (1960). الفن ومذاهبه. مصر: دار المعارف.
طه حسین. (1936). من حدیث الشعر والنثر. مصر: دار المعارف.
عاکوب، عیسی. (1374). تأثیر پند پارسی بر ادب عربی. ترجمۀ: عبدالله شریفی خجسته. تهران: علمی و فرهنگی.
عسکری، ابو هلال. (1371). الصناعتین، الکتابة والشعر. بی‌‌جا: دار إحیاء الکتب العربیة.
غفرانی، محمد. (1965). عبدالله بن مقفع. مصر: الدار القومیة للطباعة والنشر.
فاخوری، حنا. (1386). تاریخ ادبیات زبان عربی. ترجمۀ: عبد المحمد آیتی. تهران: توس.
الکک، فکتور. (1986). ابن المقفع، أدیب العقل. بیروت: دار الکتب اللبنانی.
مردمبک، خلیل. (1930). ابن المقفع. دمشق: مکتبة عرفه.
یوسفی، غلامحسین. (1367). دیداری با اهل قلم. چاپ دوم. تهران: انتشارات علمی.