فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

نقش و همیاری علی بن جعفر صادق (ع) در پشتیبانی از امام علی بن موسی الرضا (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ، سیره اهل بیت علیهم السلام و انساب، بنیاد پژوهش های آستان قدس رضوی، مشهد، ایران
چکیده
علی بن جعفر صادق (ع) یکی از محدثان بزرگ شیعۀ امامی و از اصحاب برجستۀ امام کاظم (ع) و امام رضا (ع) است که نقش بارزی در انتقال میراث حدیثی شیعه، به ویژه از امام کاظم (ع) به نسل‌های پس از خود داشت. این نوشتار با تکیه ‌بر روش توصیفی - تحلیلی، در پی پاسخ به این پرسش است که پس از شهادت امام کاظم (ع)، علی بن جعفر به عنوان عموی حضرت رضا (ع)، چه نقشی در همیاری و پشتیبانی از آن حضرت ایفا نمود؟ یافته‌های پژوهش با استفاده از منابع تاریخ و حدیث بیانگر آن است که علی بن جعفر با توجه به شناختی که از موقعیت زمانۀ امام رضا (ع) داشت، همواره در سخنان و مواضع خود امامت آن حضرت را تأیید نمود و در مواقع لزوم به دفاع از آن پرداخت. او به عنوان یکی از علمای برجستۀ عصر خود با آگاهی کاملی که از خطر فرقۀ نوظهور واقفیه در عصر امام رضا (ع) داشت‌، به مبارزه با عقاید این فرقه پرداخت. همیاری و همراهی همیشگی وی با امام رضا (ع) سبب شد در رویدادهای زمانه و قیام‌هایی که علویان علیه خلافت عباسی برپا ساختند، از مواضع آن حضرت پیروی نماید و در آن قیام‌ها شرکت نکند. پشتیبانی وی محدود به امام رضا (ع) نبود، بلکه امامت فرزندش امام جواد (ع) را نیز مورد تأیید قرار داد و احترام ویژه‌ای برای آن امام قائل بود.
کلیدواژه‌ها

ابن ابی زینب نعمانی، محمد بن ابراهیم. (1422ق).‌ الغیبة. تحقیق‌ فارس حسون کریم. ‌قم: انوارالهدی.
ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمد بن علی. (1403ق). الخصال. تصحیح علی اکبر غفاری. قم: مؤسسة نشر اسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .(1385ق). علل الشرائع. نجف: مکتبة الحیدریة.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1404ق). عیون اخبار الرضا. تحقیق شیخ حسین اعلمی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
ابن جوزی، عبدالرحمان بن علی. (1412ق). المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم. تحقیق و تصحیح محمد عبدالقادر عطا، مصطفى عبدالقادر عطا و نعیم زرزور. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن حبان، محمد. (1393ق) الثقات. حیدرآباد: مؤسسة الکتب الثقافیة.
ابن حجر عسقلانی، ‌احمد بن علی. (‌1404ق). تهذیب التهذیب. بیروت: دارالفکر.‌
ابن داود حلی، حسن بن داود. (1392ق). رجال ابن داوود. نجف: مطبعة الحیدریة.
ابن شهرآشوب، محمد بن علی. (1376ق). مناقب آل ابیطالب، نجف: مکتبة الحیدریة.
ابن ‌طباطبا، ابراهیم بن ناصر. (1388ق). منتقلة الطالبیة. تحقیق سیدمحمدمهدی سیدحسن خرسان، نجف: مطبعة الحیدریة.
ابن عساکر، علی بن حسن. (1415ق). تاریخ مدینة دمشق. تحقیق علی شیری. بیروت: دارالفکر. 
ابن عقده کوفی، احمد بن محمد. (بی‌تا). فضائل امیرالمؤمنین. تحقیق عبدالرزاق محمد حسین فیض‌الدین. بی‌نا.
ابن عماد حنبلی،‌ عبدالحی بن احمد. (بی‌تا). شذرات الذهب فی اخبار من ذهب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن عنبه،‌ احمد بن علی.‌ (1425ق). عمدة الطالب فی انساب آل ابیطالب. تحقیق سیدمهدی رجایی. قم: کتابخانة‌آیت‌الله مرعشی نجفی.‌
ابن قولویه، جعفر بن محمد. (1417ق). کامل الزیارات. تحقیق شیخ جواد قیومی. قم: مؤسسة نشر الفقاهه.
ابو‌الفرج اصفهانی، علی بن حسین. (1405ق). مقاتل الطالبیین. قم: منشورات الرضی – زاهدی.
احمد بن حنبل. (بی‌تا). مُسند احمد. بیروت: دار صادر.
بحرانی، سیدهاشم. (بی‌تا). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة البعثه.
بخاری، ابونصر سهل بن عبدالله. (‌1381ق). سرّ السّلسلة العلویة، نجف: شریف الرضی.‌
برقی،‌ احمد بن محمد. (‌1342) رجال البرقی، تهران: دانشگاه تهران.
ــــــــــــــــــــــ. (1330).  المحاسن. تصحیح سیدجلال‌الدین محدث ارموی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
بهبودی، محمدباقر. (1362). معرفة الحدیث. انتشارات علمی و فرهنگی.
بیهقی، احمد بن حسین. (1405ق). دلائل النبوة ومعرفة أحوال صاحب الشریعة. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ترمذی، محمد بن عیسی. (1403ق). سنن الترمذی. تحقیق عبدالوهاب عبداللطیف. بیروت: دار الفکر.
حسینی استرابادی، شرف‌الدین علی. (1407ق). تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهره. قم: مدرسة الامام المهدی.
حلی، حسن بن یوسف. (1417ق). خلاصة الاقوال، تحقیق شیخ جواد قیومی. قم: مؤسسة النشر الفقاهه.
حمیری قمی،‌ عبدالله بن جعفر. (‌1413ق).‌ قرب الاسناد، ‌قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث.
دولابی، محمد بن احمد. (1407ق). الذریة الطاهره النبویة. تحقیق سعد المبارک الحسن. کویت: دار السلفیه.
ذهبی،‌ شمس‌الدین محمد بن احمد. (‌1409ق). تاریخ الاسلام.‌ تحقیق عبدالسلام تدمری. ‌بیروت: دار الکتاب العربی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1961م). العبر فی خبر من غبر. تحقیق فؤاد سید. کویت: دائرة المطبوعات والنشر.
شهرستانی، ‌ابوالفتح محمد بن عبدالکریم، (بی‌تا).‌ الملل و النحل، تحقیق محمد سید گیلانی، بیروت: دار المعرفه.
شهید ثانی،‌ زین‌الدین بن علی. (بی‌تا). رسائل الشهید الثانی.‌ قم: مکتبة بصیرتی.
صفار، محمد بن حسن. (1404ق). بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد. تصحیح میرزاحسن کوچه باغی. تهران: منشورات الاعلمی. 
طبرسی، فضل بن حسن. (1406ق). تاج الموالید فی موالید الأئمة و وفیاتهم. قم: کتابخانة آیت‌الله مرعشی نجفی.
طبری، محمد بن جریر.‌ (1403ق). تاریخ الأمم والملوک. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طوسی،‌ محمد بن حسن. (1404ق). اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی). تحقیق میرداماد استرآبادی.‌ تحقیق سیدمهدی رجایی. ‌قم: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث.
ــــــــــــــــــــــــ . (1414ق). الامالی. قم: دارالثقافة للطباعة والنشر والتوزیع.
ــــــــــــــــــــــــ . (1435ق). رجال الطوسی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
ــــــــــــــــــــــــ . (1411ق). الغیبة. تحقیق عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیه.
عادل زاده، علی. (1400). «بازشناسی منابع  کتاب علی بن جعفر».‌ علوم حدیث،‌ سال 27،‌ شمارة‌ 2 (پیاپی 104). صص:188 – 218.
عریضی، علی بن جعفر. (1409ق). مسائل علی بن جعفر و مستدرکاتها. تحقیق مؤسسة ‌آل البیت لاحیاء التراث. مشهد: کنگرة‌ جهانی حضرت رضا g‌.
علوی عمری، ‌علی بن محمد. (1380). المجدی فی انساب الطالبیین.‌ تصحیح احمد مهدوی دامغانی. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
فخر رازی، ابوعبدالله محمد. (1409ق). الشجرة المبارکة. تصحیح سیدمهدی رجایی. قم:  کتابخانة آیةالله مرعشی نجفی.
فقیه محمدی گیلانی (بحرالعلوم)، محمدمهدی. (1394). مزارات میبد. قم: وثوق.
قمی،‌ حسن بن محمد. (1385). تاریخ قم. تحقیق محمدرضا انصاری قمی. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
کلینی، ‌محمد بن یعقوب. (‌1363). الکافی. تصحیح علی‌اکبر غفاری.‌ تهران: دار الکتب الاسلامیه. ‌
گلی زواره،‌ غلامرضا،. (1393). «شجرة‌ طیبة ‌امامزاده علی بن جعفر».‌ وقف میراث جاویدان.‌ ‌ شمارة ‌88. صص:139 – 180.
مجلسی،‌ محمدباقر. (1403ق). بحار الانوار.‌ تحقیق محمدمهدی سیدحسن خرسان، محمدباقر بهبودی و سیدابراهیم میانجی. بیروت‌: دار احیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدتقی. (1406ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. تصحیح حسین موسوی کرمانی و علی پناه اشتهاردی. قم: مؤسسسة فرهنگی اسلامی کوشانبور.
محیطی اردکانی،‌ احمد.‌ (1384). سبزپوشان نگاهی به زندگینامه امامزادگان مدفون در شهر قم. ‌قم: زائر.
ـــــــــــــــــــــــ . (1377). «سیمای علی بن جعفر g یاور چهار امام». فرهنگ کوثر . شماره 16. صص:49 – 54.
مزی، جمال‌الدین یوسف. (1406ق). تهذیب الکمال فی أسماء الرجال. تحقیق بشار عواد. بیروت: مؤسسة الرساله.
مسعودی، علی بن حسین. (1374). مروج الذهب و معادن الجوهر. ترجمة ابوالقاسم پاینده. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
معارف،‌ مجید؛‌ فراهانی،‌ فاخره.‌ (1400). «ارزیابی دیدگاه شیخ حر عاملی در اعتبار سنجی کتاب مسائل علی بن جعفر  در وسائل الشیعه».‌ پژوهشنامه قرآن و حدیث.‌ ‌ شمارة‌29. صص:287 – 311.
مغربی، قاضی نعمان. (1409ق). شرحالاخبار فی فضائل الائمة الاطهار. تحقیق سیدمحمد حسینی جلالی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
مفید، محمد بن محمد. (بی‌تا). الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. ترجمه و شرح سیدهاشم رسولی محلاتی. ‌تهران: ‌اسلامیه.‌
ــــــــــــــــــــــ. (1414ق). الاختصاص. تصحیح علی‌اکبر غفاری و سیدمحمود زرندی. بیروت: دارالمفید.
نجاشی، احمد بن علی. (‌1416ق). فهرست اسماء مصنفی الشیعة (رجال النجاشی). قم: مؤسسة ‌نشر اسلامی.‌
واثقی، حسین. (1381). «عریض نزهتگاه امامان علیهم السلام و مقبرة‌ علی بن جعفر g».‌ میقات حج. ‌مشعر. ‌شمارة‌41. صص: 138 – 152.
یافعی، عبدالله بن اسعد. (1417ق). مرآة الجنان و عبرة الیقظان. تحقیق خلیل المنصور. بیروت: منشورات محمدعلی بیضون و دارالکتب العلمیة.
یعقوبی، احمد بن اسحاق. (1387). تاریخ الیعقوبی.  تصحیح خلیل المنصور. قم: دارالزهرا.