فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

بررسی و معرفی نسخه‌های خطی کتاب «المسترشد فی الامامه»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
نسخه پژوه و کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث ، دانشگاه قرآن و حدیث ، قم ، ایران
چکیده
«اَلْمُسْتَرشَدُ فِی الاِمامَة» کتابی است پیرامون امامت و خلافت پس از پیامبر(ص)، منسوب به ابوجعفر محمدبن جریر ابن‌رستم ابن‌یزید الطبری‌الآملی الامامی، که از عالمان دینی و متکلمان امامیه در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم قمری دانسته شده است. این اثر کلامی ـ تاریخی، در صدد اثبات امامت علی(ع) است و در این میان به بیان احادیثی از رسول خدا(ص) و مطاعن خلفا و عدم شایستگی آنان برای امامت می‌پردازد؛ که از لحاظ تاریخی، دارای اهمیت ویژه‌ای است؛ زیرا برخی نقل‌های تاریخی از منابع مفقود در آن دیده می‌شود. در پژوهش حاضر، ضمن معرفی اجمالی کتاب، به فهرست و بررسی نسخ خطی این اثر پرداخته شده؛ و ضمن آن، به برخی نکات این نسخ، و نیز تجزیه و تحلیل بعضی از داده‌های نسخه‌های خطی، توجه گشته است. نتیجه بررسی‌ها از این قرار است: با توجه به شواهد و قرائن ده نسخه موجود از این اثر، که متعلق به قرن 11 تا 14 قمری هستند، می‌توان گفت که همۀ این نسخه‌ها، منشأ واحد دارند؛ بنابراین یک نسخه یا حداکثر دو نسخه محسوب خواهند شد. همچنین، به نظر می‌رسد که تألیف کتابی که المسترشد خوانده می‌شود، بومی منطقه ایران و طبرستان نبوده است؛ و احتمالاً در دوران مجلسی، نسخه کتاب از مناطق دیگر به داخل ایران منتقل شده است.
کلیدواژه‌ها

احمدی، علی. (1386). «سید محمد صادق بحرالعلوم». در کتاب گلشن ابرار. جلد4. قم: پژوهشکده باقرالعلومg.
استادی، کاظم. (1400ف). «معرفی و بررسی کهنترین نسخه خطی الغیبة منسوب به نعمانی». انتظار موعود. دوره 21. ش75. صص: 75 ـ 109.
استادی، کاظم (1400چ).«بازشناسی مؤلف کتابی که المسترشد خوانده میشود». پژوهشهای قرآن و حدیث. دورة54. اسفند شماره2. صص:269ـ293.
استادی، کاظم. (1402ج). فهرست نسخههای خطی الغیبه منسوب به نعمانی. مخطوط، قم: کتابخانة شیخ رضا استادی.
امینی، محمدهادی. (1413ق). معجم رجال الفکر و الادب فیالنجف خلال الف عام. نجف: بینا.
بحرالعلوم، سید محمد صادق. (1321). کتاب سلیم بن قیس الهلالی (مقدمه و تحقیق). نجف: مطبعة الحیدریه.
تفتازانی، مسعود بن عمر. (1048ق). حاشیة شرح مختصر الاصول. مخطوط. کتابخانه مدرسه امام صادقg قزوین. شماره نسخه 725.
تهرانی (آقابزرگ)، محمد حسین. (1403ق). الذریعة. بیروت: دار الأضواء.
جعفریان، رسول. (1389). «کتابخانههای نجف؛ فصلی از کتاب تاریخ نجف مدرس گیلانی». پیام بهارستان. سال دوم. شماره 8. تابستان 1389. صص: 921- 943.
جهانبخش، جویا. (1382). «شیخ محمد سماوی و کتابخانهاش»، دوهفتهنامه مهر (فرهنگی، هنری، اجتماعی). 30 آذر. شماره 29. ص18.
جهانبخش، جویا. (1383). «شیخ شیرمحمد همدانی، خدمتگزار صادق میراث شیعه». آینه میراث. سال دوم. شماره 4. پیاپی 27. صص: 211 ـ 232.
الحسینی اشکوری، السید أحمد. (1397ق). دلیل المخطوطات. قم: چاپخانه علمیه.
الحسینی اشکوری، السید أحمد. (1414ق). تراجم الرجال. قم: مجمع الذخائر الاسلامیة.
الحلّی، أحمد علی مجید. (1431ق). فهرس مکتبة العلّامة السید محمّدصادق بحرالعلوم. قم: مؤسسة تراث الشیعة.
خفری، شمس الدین محمد. (1015ق). تکملة فی شرح التذکرة. مخطوط. کتابخانه ملی ایران. شماره نسخه 18164.
دانشپژوه، محمدتقی؛ حاکمی، اسماعیل. (1362). نشریه نسخههای خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران. دفتر11و12. تهران: دانشگاه تهران.
درایتی، مصطفی. (1391). فهرستگان نسخههای خطی ایران. ج 29. تهران: کتابخانه ملی.
زوین، محمد؛ العوادی، مشکور؛ عبدالعال، حسین؛ المحنک، السیدهاشم.  (1390). معجم المخطوطات النجفیة. تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
سلیمانی، محمد حسین؛ فاضل هاشمی، محمدرضا. (1394). «نسخههای خطی ولیعصرg در خوانسار». پیام بهارستان. سال7. ش25. صص:293ـ498.
سماوی، محمد. (1381). سلحشوران طف. ترجمه عباس جلالی. قم: زائر.
صدرایی خویی، علی. (1382). فهرستگان نسخههای خطی حدیث و علوم حدیث شیعه. قم: دارالحدیث.
الطبری، محمد بن جریر(منسوب به طبری). (1415ق). المسترشد. تحقیق شیخ احمد محمودی. تهران: الثقافة الاسلامیة.
طبری، محمد بن جریر(منسوب به طبری).  (1073ق). المسترشد. مخطوط. خوانسار: کتابخانه حوزه علمیه ولی عصرg. نسخه شماره 480.
طبری، محمد بن جریر(منسوب به طبری).  (1095ق). المسترشد. مخطوط. نجف: کتابخانه حسینیه شوشتریها. نسخه شماره 890.
طبری، محمد بن جریر(منسوب به طبری). (قرن11). المسترشد. مخطوط. نجف: کتابخانه حسینیه شوشتریها. نسخه شماره 8.
طبری، محمد بن جریر(منسوب به طبری).  (1347ق). المسترشد. مخطوط. نجف: مکتبة الامام امیرالمؤمنین العامة. نسخه شماره 95.
طبری، محمد بن جریر(منسوب به طبری). (1349ق). المسترشد. مخطوط. نجف: کتابخانه آیت الله حکیم. نسخه شماره 443.
طبری، محمد بن جریر(منسوب به طبری). (1349ق)، المسترشد، مخطوط، مشهد: کتابخانه آستان قدس رضوی، نسخه شماره 7943.
طبری، (منسوب به) محمد بن جریر (1350ق)، المسترشد، مخطوط، نجف: مکتبة السید صادق بحرالعلوم، نسخه شماره 2/92.
طبری، (منسوب به) محمد بن جریر (1351ق)، المسترشد، مخطوط، مشهد: کتابخانه آستان قدس رضوی، نسخه شماره 7942.
طبری، (منسوب به) محمد بن جریر (1351ق)، المسترشد، مخطوط، نجف: مکتبة مؤسسة کاشف الغطاء العامة، نسخه شماره 444.
طبری، محمد بن جریر(منسوب به طبری). (1356ق). المسترشد. مخطوط. نجف: کتابخانه آیت الله حکیم. نسخه شماره 67.
طبری، محمد بن جریر(منسوب به طبری).  (1368ق). المسترشد. نجف: مطبعة الحیدریة.
طبری، محمد بن جریر(منسوب به طبری).  (1411ق). المسترشد. بیروت:  موسسه البلاغ.
غلامیمقدم، براتعلی. (1376). کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی (مجلد 14). مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
معهد المخطوطات العربیة. (1374ق). المجلد 1. قاهره: جامعة الدول العربیة.
المفید، محمد بن نعمان. (1414ق). تصحیح اعتقادات الإمامیة. المحقق:حسین درگاهی. بیروت: دار المفید للطباعة والنشر.
مرکز پژوهشی دائرهالمعارف علوم عقلی اسلامی. (1394). فهرست نسخههای عکسی علوم عقلی اسلامی. قم :موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
 ـــــــــــــــــــــ. (1402). سایت کتابخانه آیت الله حکیم. آدرس: http://alhakeemlib.org/. تاریخ مشاهده: 15/10/1402 .
 ـــــــــــــــــــــ. (1402). ویکی شیعه. محمد سماوی نجفی. مدخل: محمد سماوی نجفی.