فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

بازتاب شخصیت حضرت زینب (ع) در رمان "عصفور من الشرق" توفیق الحکیم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان وادبیات عربی، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه قم، قم، ایران
چکیده
حضرت زینب (ع) به عنوان انسانی وارسته با ویژگی‌های منحصر به فرد اخلاقی ورفتاری، نه تنها در عصر خود الگوی انسان‌های پاک‌سرشت و پاک‌نهاد بوده، بلکه انسانی پارسا چون او به مرور زمان الگویی شایسته برای انسان‌های کمال‌جو و حقیقت طلب است. الگوپذیری در حوزه علوم انسانی و به ویژه در ادبیات داستانی از اهمیت قابل توجهی برخوردار است. توفیق الحکیم ادیب شهیر مصری و رمان‌نویس سرشناس جهان عرب در شاهکار ادبی خود "عصفور من الشرق" (پرنده‌ای از شرق)، جلوه‌هایی از شخصیت و ابعاد معنوی حضرت زینب (ع) منعکس نموده، و این درس‌ها را در قالب یک داستان که حاصل تجربه‌های شخصی او می‌باشد، گنجانده است. این پژوهش که از روش توصیفی - تحلیلی بهره برده، بر آن است تا ابعاد شخصیتی حضرت زینب (ع) را که در جای‌جای این داستان حضوری چشمگیر دارد، شناسایی، و بازتاب آن را در رفتارهای اجتماعی جامعه مصر بررسی نماید. نویسنده در این رمان به بحران هویت و معنویت در کشورهای در حال توسعه اشاره کرده، و به نقش هویت‌دینی در این جوامع پرداخته است. از جمله نتایج این پژوهش می‌توان به معرفی حضرت زینب (ع) از سوی رمان‌نویس به عنوان نماد اصالت و هویت‌دینی در مشرق زمین، و الگوی انسان‌های نیک‌منش وراست‌کردار اشاره کرد. وی به طور مستقیم و گاه به صورت غیر مستقیم از حضرت زینب (ع) و ابعاد شخصیتی ایشان نام ‌برده است.
کلیدواژه‌ها

نهج البلاغه. (1412ق). گردآوری: شریف رضی. تصحیح: صبحی الصالح. قم: دار الهجره.
ابو عوف، عبد الرحمن. (2006م). أوراق نقدیه فی الأدب. قاهره: الهیئه المصریه العامه للکتاب.                          
امام سجّاد g، علی بن الحسین. (1370). صحیفه سجّادیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
باغجری، کمال. (1400). «خوانش پسااستعماری رمانهای عربی با موضوع مهاجرت به غرب بر اساس الگوی رشد هویت نژادی- فرهنگی «درالد وینگ سو» و «دیوید سو». جامعهشناسی هنر و ادبیات. دوره 13. شماره 2. صص: 243-268.
برگر، پیتر؛ لاکمن، توماس. (1375). ساخت اجتماعی واقعیت. ترجمه: فریبرز مجیدی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
بنت الشاطئ، عائشه عبد الرحمن. (1985م). السیده زینب عقیله بنی هاشم . بیروت: دار الکتاب العربی.
بهی، عصام. (1991م). الرحله إلی الغرب فی الروایه العربیه الحدیثه. قاهره: الهیئه المصریه العامه للکتاب.
بیات، صغری. (1391). «بررسی عناصر داستان رمان "عصفور من الشرق" توفیق الحکیم». پایاننامه کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی. دانشگاه کردستان.
پاینده، ابو القاسم. (1374). نهج الفصاحه. تهران: انتشارات جاویدان.
پرتوی، پروین. (1387). پدیدارشناسی مکان. تهران: انتشارات فرهنگستان هنر.
تاجیک، محمد رضا. (1384). روایت غیریت وهویت در میان ایرانیان. تهران: فرهنگ گفتمان.
جیمز، ویلیام. (1343). دین و روان. ترجمة مهدی قائنی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
حاتمی، نرگس. (1389). «بررسی تطبیقی دو رمان (قندیل أم هاشم) و (عصفور من الشرق) از نظر ساختار و محتوا». پایاننامة کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی. دانشگاه علامه طباطبائی.
الحکیم، توفیق. (1974م). حیاتی. بیروت: دار الکتاب اللبنانی.
 ــــــــــــــ. (1991م). عصفور من الشرق. بیروت: الشرکه العالمیه للکتاب.
 ــــــــــــــ. (1988م). فن الادب. قاهره: دار مصر للطباعه.
داد، سیما. (1385). فرهنگ اصطلاحات ادبی. تهران: انتشارات مروارید.
ستاروند، حسین. (1402). بافت فرهنگی و فهم متن رمان "عصفور من الشرق". تهران: انتشارات مروارید بحر علم.
سلام، محمد زغلول. (1973م). دراسات فی القصه العربیه الحدیثه. اسکندریه: منشأه المعارف.
صیادی نژاد، روح الله ؛ نظری، راضیه. (1393). «نقد رمان "عصفور من الشرق"». مجله زبان وادبیات عربی . سال ششم. پاییز و زمستان 1393. شماره 11. صص: 27- 57.
ضیف، شوقی. (1961م). الادب العربی المعاصر فی مصر. قاهره: دار المعارف.
 ـــــــــــــ. (1987م). فی التراث و الشعر و اللغه. قاهره: دار المعارف.
طوسی، محمد بن الحسن. (1414ق). الامالی. قم: دار الثقافه.
عبد الجلیل، ج.م. (1373). تاریخ ادبیات عرب. ترجمه دکتر آذرتاش آذرنوش. تهران: انتشارات امیر کبیر.
عبیدلی، یحیی بن حسن. (1401ق). اخبار الزینبات. تصحیح: محمد جواد حسینی مرعشی نجفی. قم: بینا.
فقرا، محمد موسی. (2022م). «النظره الانثروبولوجیه لزیاره الاضرحه: روایه قندیل أم هاشم نموذجاً». مجله الخدمه الاجتماعیه. مجلد 74. شماره 1. صص: 309-318.
قائدان، اصغر. (1433ق). «مرقد السیده زینب الکبری فی مصر: دراسه و تمحیص للآراء التاریخیه المختلفه». مجله آفاق الحضاره الإسلامیه. سال 15. شماره 1. صص: 121-140.
قطب، محمد. (1993م). دراسات فی النفس الإنسانیه. بیروت: دار الشروق.
کامبل، روبرت ب. (1996م). أعلام الأدب العربی المعاصر. بیروت: الشرکه المتحده للتوزیع.
واخ، یواخیم. (1380). جامعه شناسی دین. ترجمة جمشید آزادگان. تهران: سمت.
وهبان، عصام لطفی. (2020م). «جمالیات المکان بین سحر الشرق و مادیه الغرب». مجله الدراسات التربویه و الانسانیه. دانشگاه دمنهور مصر. سال 12. شماره 4. صص: 177-228.