فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

بازکاوی وجوه مشترک در فدک و غدیر با استناد به گزاره‌ های روایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
2 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
چکیده
با جریان سقیفه بنی ساعده، موضوع غدیر خم دچار فراموشی و چالش های سیاسی دوران بعد از پیامبر(ص) گردید، که یکی از تبعات تاریخی آن که بر علیه خاندان نبوی(ص) تحمیل گردید غصب فدک بود.بطوریکه دور شدن جامعه از موضوع امامت و تحریف غدیر، به عنوان ادله متقن در موضوع غصب فدک، می بایست مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد.این پژوهش بر مبنای این سوال اصلی انجام یافته است که وجوه مشترک بین فدک و غدیر کدام است؟ فرضیه چنین قلمداد می شود که پیامبر(ص) و ‌در ادامه حضرت زهرا(س)، این نظریه را به عنوان الگوی اساسی وحدت مسلمین مطرح کردند.این پژوهش کیفی بوده و با روش توصیفی و تحلیلی و بر مبنای مطالعات کتابخانه ای به بررسی وجوه مشترک فدک و غدیر در قالب گفتمان آن عصر می‌پردازد. شاخصه های مهمی برای این بحث در گزاره های روایی فدک و غدیر در نظر گرفته شده نظیر؛ قلمرو و چهارچوب موضوعی ، هویت، اصل برجسته سازی،توصیه رفتاری، پیوند میان عناصر و نظام زبانی. در نتیجه خطبۀ فدک نیز نمونۀ گفتمـان انتقـادی اسـت که حضرت در اقدام به احقاق حق خود و در ادامه حقانیت خاندان علوی در غدیر خم و پیام‌های جهانی آن، بر ولایت و امامت با استناد به آیات و باتکیه‌ بر پیش‌زمینه‌های فکری و فرهنگی مخاطبان، بیان فرمودند.
کلیدواژه‌ها

 
 
قرآن کریم.
آذربایجانی، مسعود ؛ موسوی اصل، سید مهدی. (1385) درآمدی بر روانشناسی دین. تهران: سمت.
آیینه وند، صادق.(1369). الادب السیاسی فی الاسلام. تهران: انتشارات سمت.
ابن ابیالحدید، ابوحامد. (بی‏تا). شرح نهجالبلاغه. بیروت: دارا حیاء التراث العربی.
ابن ابی طیفور، احمد. (بیتا). بلاغات النساء. قم: مکتبه الحیدریه.
ابن اثیر، عزالدین أبو الحسن. (1965). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
ابن اعثم، ابومحمد احمد. (1991/1411ق) الفتوح. تحقیق علی شیری. بیروت: دارالاضواء.
ابن بابویه، محمد بن علی (صدوق). (1403ق) الخصال. قم: انتشارات جامعه مدرّسین حوزه علمیه ‏.
 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ. (1383/ 1425ق). عللالشرایع و الاحکام. قم: مکتبه الحیدریه.
ابن سعد .(1418ق). طبقاتالکبری. بیروت: دارالکتب العلمیه .
ابن شبه. (1410ق). تاریخ المدینۀ المنوّره. قم: دارالفکر.
ابن عبدربه، احمد بن محمد. (1404ق). العقد الفرید. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن الفقیه، احمد بن محمد بن اسحاق الهمدانى. (1416ق). البلدان. بیروت‏: عالم الکتب‏.
ابن کثیر، ابوالفداء. (1408ق). البدایه و النهایه. بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
ابن منظور. (1414ق).لسان العرب. ‏بیروت: دار صادر.
ابن هشام. (1355ق). السیره النبویه. قاهره: مصطفى الحلبى.
امین، احمد. (بیتا). فجرالاسلام. قاهره: مکتبه النهضه المصریه.
امینی، عبدالحسین. (1371). الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب. نجف: مطبعه الحیدری.
 ـــــــــــــــــــ. (1428ق). گزیده ای جامع از الغدیر. ترجمه و تلخیص از محمد حسن شفیعی شاهرودی. قم: مؤسسه میراث نبوی.
انواری، جعفر. (1376). «فدک یک سند تاریخی». فرهنگ کوثر. ش 6. صص:75 – 79.
بغداد، صفیالدین عبد المؤمن بن عبد الحق. (1412ق). مراصد الاطلاع على اسماء الامکنة و البقاع. بیروت: دارالجیل.
بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالله. (1382). عوالم العلوم و المعارف و الاحوال منم الآیات و الاخبار و الاقوال (مستدرک سید النساء الی  الاامام الجواد g). تحقیق: موحد ابطحی اصفهانی. قم: موسسه امام مهدی f.
بخاری، محمد ابن اسماعیل. (1355ق). صحیح بخاری. بیروت: دارالقلم.
بلاذرى، أبو الحسن أحمد بن یحیى. (1988). فتوح البلدان. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ. (1979). انساب الاشراف. تحقیق سهیل زکار و ریاض الزرکلی. بیروت: دارالفکر.
روشنفکر، کبری. (1384). زیباییشناسی و جلوههای بلاغی در خطبه فدکیه. تهران:بی نا .
روشنفکر، کبری؛ اکبری زاده، فاطمه. (1390). « تحلیل گفتمان انتقادی خطبه فدک حضرت زهرا h». مجله منهاج. دوره هفتم. شماره 12. صص:125 – 145.
روشه، گی. (1367). کنش اجتماعی. ترجمه هما زنجانی زاده. مشهد: دانشگاه فردوسی.
جوهری، ابوبکر. (1413ق). سقیفه و فدک. تحقیق محمدهادی امینی. بیروت: شرکه الکتبی.
حاجیان، نرگس خاتون. (1394). «بررسی میراث گذاری انبیا در منابع تفسیری و روایی فریقین با تأکید بر مسئله فدک». رساله دکتری. استاد راهنما دکتر علی نصیری. استاد مشاور دکتر احمد قدسی و محمدعلی مجد فقیهی.
خرازی، علی بن محمد. (1401ق). کفایه الاثر فی النص علی الائمه الاثنی عشر b. تحقیق: عبدالطیف حسینی کوه کمرهای. قم: نشر بیدار.
حسنی، علیاکبر. (1372). «فدک و بازتابهای تاریخی و سیاسی آن». مجموعه مقالات کنگره محمد بن نعمان. شماره 42.
حنا الفاخوری.(1986م).  الجامع فی تاریخ الادب العربی، الادب القدیم. بیروت_ لبنان: دارالجیل.
جعفریان، رسول. (1399). تاریخ سیاسی اسلام. قم: دلیل ما.
سپهر، میرزا محمدتقی. (1363). ناسخالتواریخ. تهران: اسلامیه.
سمهودی، ‏ نورالدین على بن أحمد. (2006). وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى. ‏بیروت‏: دارالکتب العلمیة.
شراب‏، محمدحسن. (1411ق). المعالم الأثیرة فی السنة و السیرة. بیروت - دمشق: ‏دار القلم.
شهیدی، سید جعفر. (1372). زندگانی فاطمه زهرا. تهران: انتشارات فرهنگ اسلامی.
ضیف شوقی.(1426 ق). تاریخ الادب العربی، العصر الاسلامی. مصر_قاهره: دارالمعارف.
طبرسى‏، احمد بن على. (1403ق). الاحتجاج على أهل اللجاج‏. مشهد: مرتضى‏.
طبرى، محمد بن جریر. (1383 ق). دلائل الإمامة. نجف: مطبعه الحیدریه.
صدر، محمدباقر. (1382). فدک فی التاریخ. تهران: مؤسسه البعثه مرکز الطباعه و النشر.
صفی پور، عبدالرحیم ابن عبدالکریمز (1389). منتهی الارب فی لغه العرب. تهران: موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
کنعانی مقدم، حامد (1390). «اتحاد اسلامی از منظر حضرت زهرا h با محوریت خطبه فدک». سخن جامعه. سال اول. شماره یک. صص:101 -114.
لمبتون،آن.ک.س.(1377). مالک و زارع در ایران. ترجمه منوچهر امیری. تهران: علمی و فرهنگی.
فاطمی موحد، سید حسن. (1390). «هماهنگی در اخبار فدک». حدیث حوزه. دوره دوم. شماره دوم. صص:84 – 103.
قدامه بن جعفر. (1981). الخراج و صناعة الکتابة. بغداد: دارالرشیدالنشر.
العلوانی، جهاد عبد حسین. (1388). «فدک فی عصر الرساله و العصور التالیه من سنه 7 الی سنه 247 ه.ق».کلیه الاداب - جامعه الانبار:الجامعه العراقیه، العدد 22.
مجلسی، محمدتقی. (1406ق). روضه المتقین فی شرح من لایحضرالفقیه. محقق موسوی کرمانی، حسین اشتهاردی. قم: مؤسسه فرهنگ اسلامی کوشانبور.
مجلسی، محمدباقر. (1404ق). بحارالانوار. بیروت: الوفاء.
 ــــــــــــــــــــ. (1377). زندگانی حضرت زهرا h. ترجمه محمد روحانی علیآبادی. تهران: مهام.
مبلغی، عبدالمجید. ( 1398). سیر تطور هویت یابی شیعیان تا پایان مکتب شیعی بغداد. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق). الارشاد فی معرفه الله حجج العباد. تحقیق: مؤسسه آلالبیت b. قم، کنگره شیخ مفید.
مولایینیا، عزتالله؛ توکلی محمدی، محمودرضا. (1391). «مواضع سیاسی حضرت زهرا h در دفاع از ولایت امام علی g». کوثر معارف. شماره 21. صص: 3 – 46.
محمدیان تبریزی، محمد. (1383). «غدیر از زبان حضرت زهرا h». فرهنگ کوثر. شماره 58. صص:7 – 20.
محلاتی، ذبیح الله. (1329). ریاحین الشریعه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مقریزى، تقیالدین احمد بن على. (1420ق). امتاع الاسماع بنا النبی من الاحوال و الاموال و الحفده و المتاع. محقق محمد عبد ـ الحمید نمیسی. بیروت: منشورات محمد علی بیضون.
نباطی عاملی، علی بن محمد.(1384 ق). الصراط المستقیم الی مستحق التقدیم. تهران: مکاتبه المرتضویه.
نیکو برش راد، فرزانه. (1384). «فاطمه زهرا h الگوی مبارزه سیاسی زن امروز». بانوان شیعه. شماره 4. صص: 201 – 224.
واقدى، ‏محمد بن عمر. (1409ق). المغازی. ‏بیروت: ‏ اعلمى.
وبر، ماکس. (1371). مفاهیم اساسی جامعهشناسی (بخشی از کتاب اقتصاد و جامعه) احمد صدارتی. تهران: نشر مرکز.
ولوی، علیمحمد. (1380). دیانت و سیاست در قرون نخستین اسلامی. تهران: دانشگاه الزهرا.
یاقوت حموی. (1995). معجم البلدان. بیروت: دار صادر.
 
Tajfel, H. (1978), Differentiation Between Social Groups, London: Academic.
Localau,E  and mouffe(1985) the Hegemony and socialist Stategy: Towards aRadical Democratic Politics,London